Vòng chặn tỳ hưu đứt dây thì việc đầu tiên là gom đủ hạt và con tỳ hưu vào một chỗ, đếm lại, giữ đúng thứ tự nếu hạt có cỡ khác nhau, rồi mới xâu lại bằng dây mới; không nên nối dây cũ. Dây chun, dây dù, dây cước đều lão hoá theo thời gian và mồ hôi, nên thay dây định kỳ, khoảng mỗi năm với vòng đeo hằng ngày, trước khi nó đứt giữa đường, là cách rẻ nhất để không mất món.
Bài này đi qua tình huống đứt dây, cách tự xâu lại vòng đơn giản ở nhà, những loại dây hay dùng và khi nào nên nhờ thợ. Phần cuối bàn về mặt dây tỳ hưu: thay dây chuyền, thay khoá, chọn độ dài. Cách khoan lỗ, lót ống cho chặn tỳ hưu đã có ở các bài theo chất liệu trên trang, ở đây chỉ bàn chuyện dây.
Ngay khi dây đứt: gom hạt không sót
Vòng đứt thường rơi tung toé, nhất là trên sàn gạch. Làm theo thứ tự giúp bạn không mất hạt:
- Dừng lại, đừng bước đi lung tung; hạt đá dễ bị giẫm vỡ hoặc đá văng vào gầm tủ.
- Tìm con tỳ hưu trước, vì nó là phần giá trị và dễ lăn xa nhất do nặng hơn.
- Dùng đèn pin điện thoại chiếu sát mặt sàn theo chiều ngang, hạt sẽ hắt bóng rõ.
- Gom vào một bát hoặc hộp có thành, không để trên bàn phẳng.
- Đếm số hạt, so với số hạt bạn nhớ hoặc ước theo chu vi vòng; nếu thiếu, tìm thêm ở gầm ghế, khe tủ, trong nếp quần áo.
- Giữ lại cả đoạn dây cũ để đo chiều dài và xem dây bị đứt ở đâu.
Nếu vòng có hạt chặn hai bên con tỳ hưu, hạt khác cỡ, hạt khắc chữ, hãy xếp chúng ra một khăn trắng theo đúng vị trí cũ ngay khi còn nhớ, rồi chụp ảnh. Lúc xâu lại, ảnh này cứu bạn khỏi việc ngồi đoán.
Vì sao dây đứt và đứt ở đâu
Dây ít khi đứt ở giữa một đoạn nằm trong hạt; nó thường đứt ở chỗ nút buộc, hoặc ở mép lỗ xỏ của con tỳ hưu và các hạt có lỗ sắc. Mỗi lần bạn kéo vòng qua bàn tay, dây chun giãn ra và cọ vào mép lỗ; mồ hôi, xà phòng, kem tay làm cao su lão hoá nhanh hơn. Sau một thời gian, dây mất đàn hồi, vòng lỏng dần, rồi một ngày bung ra.
Con tỳ hưu thường nặng hơn hạt và lỗ xỏ của nó có khi được khoan ở hai đầu gặp nhau giữa thân, tạo một chỗ gãy góc bên trong. Dây đi qua góc ấy chịu lực mạnh nhất. Nhìn vào đoạn dây cũ, nếu thấy chỗ đứt có xơ, mòn dẹt, thì nhiều khả năng do mép lỗ cứa; khi xâu lại, bạn nên hỏi thợ có cần mài tròn mép lỗ hoặc lót ống không.
Dây đứt còn do thói quen: kéo vòng ra vào thay vì lăn qua bàn tay, đeo vòng khi xách đồ nặng, để vòng móc vào tay nắm cửa. Biết dây đứt ở đâu giúp bạn thay đúng loại dây và đổi thói quen phù hợp.
Các loại dây hay dùng cho vòng tỳ hưu
Mỗi loại dây có ưu nhược riêng. Chọn theo kiểu vòng, cỡ lỗ xỏ và thói quen đeo:
| Loại dây | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Dây chun tròn | Đeo vào tháo ra dễ, không cần khoá | Lão hoá, giãn theo thời gian, cần thay định kỳ | Vòng hạt thông dụng, người thích đeo nhanh |
| Dây chun dẹt nhiều sợi | Bền hơn chun tròn cùng cỡ, ít cứa | Khó xỏ qua lỗ nhỏ | Vòng hạt lỗ rộng vừa |
| Dây dù, dây sáp tết | Bền, chỉnh được độ rộng bằng nút trượt | Ngấm nước, bẩn dần, nút có thể tuột | Vòng chặn tỳ hưu kiểu tết, vòng nam |
| Dây cước, dây cáp bọc nhựa | Bền, ít giãn | Cần khoá và hạt kẹp, cần dụng cụ | Vòng có khoá, chuỗi hạt quý |
| Dây xích kim loại | Rất bền, đổi độ dài được | Cần thợ gắn chặn vào xích | Lắc tay có chặn tỳ hưu, người không thích dây mềm |
Không có loại dây "tốt nhất" cho mọi vòng. Vòng hạt đá nặng, chặn tỳ hưu vàng đặc thì dây phải đủ dày và đủ khoẻ; vòng hạt gỗ, hạt trầm nhẹ thì dây mềm hơn cũng được. Khi không chắc, bạn mang vòng đến nơi bán hạt hoặc tiệm vàng nhờ chọn dây vừa lỗ.
Xâu lại vòng dây chun ở nhà
Với vòng hạt đơn giản dây chun, bạn có thể tự xâu nếu có chút kiên nhẫn. Chuẩn bị và làm như sau:
- Dây chun mới cùng cỡ hoặc to hơn một chút so với dây cũ, miễn còn lọt lỗ xỏ của con tỳ hưu.
- Kéo giãn dây vài lần trước khi xâu để dây ổn định, vòng không bị lỏng ngay sau vài ngày.
- Dùng kim xâu hạt mảnh hoặc một sợi dây thép nhỏ gập đôi làm kim, giúp dây đi qua lỗ hẹp.
- Xâu theo đúng thứ tự trong ảnh đã chụp, con tỳ hưu ở vị trí cũ.
- Buộc nút chắc, kéo căng từ từ; nhiều người chấm một chút keo vào nút rồi để khô hẳn.
- Giấu nút vào trong lỗ của một hạt cạnh con tỳ hưu, không để nút nằm trong lỗ tỳ hưu vì đó là chỗ chịu lực nhất.
- Cắt dây thừa, chừa lại một đoạn ngắn để nút không tuột.
Nếu vòng có chặn tỳ hưu vàng nặng, hạt đá quý giá trị lớn, hoặc lỗ xỏ hẹp và sắc, bạn nên nhờ thợ. Công xâu vòng không lớn, mà một nút buộc kém cho món giá trị lớn thì rủi ro không đáng.
Mặt dây tỳ hưu: thay dây chuyền, thay khoá
Mặt dây tỳ hưu thường được đeo với dây chuyền vàng, bạc hoặc dây dù. Dây chuyền mảnh đeo mặt nặng sẽ mòn nhanh ở chỗ khoen cọ vào, và các mắt xích có thể giãn. Khi thấy dây có chỗ mảnh hơn hẳn, mắt xích há miệng, hoặc khoá bấm không còn đóng kêu tách, đó là lúc thay dây hoặc thay khoá.
Thay khoá là việc nhỏ ở tiệm vàng bạc: thợ cắt khoá cũ, gắn khoá mới cùng chất liệu, hàn lại. Bạn hỏi khoá mới cùng tuổi kim loại không. Thay cả dây thì nên chọn dây đủ khoẻ cho trọng lượng mặt, và kiểm khoen của mặt tỳ hưu có lọt qua khoá của dây mới không, vì nhiều khoen nhỏ không qua được khoá to.
Về độ dài, mặt tỳ hưu thường được đeo ở khoảng xương quai xanh hoặc thấp hơn một chút. Dây quá ngắn làm mặt tỳ hưu bị lật, quá dài thì mặt đung đưa, va vào cạnh bàn. Nếu thay dây, bạn có thể đeo thử dây cũ và đo đoạn mình thích trước.
Thay dây trước khi đứt: lịch và dấu hiệu
Dây chun đeo hằng ngày. Thường nên thay khoảng mỗi năm, sớm hơn nếu bạn hay đeo khi tắm, khi rửa bát, hoặc da nhiều mồ hôi.
Dây dù, dây tết. Thay khi dây xơ, bẩn ngấm không giặt ra, nút trượt bị lỏng.
Dây cước, dây cáp. Bền hơn, nhưng vẫn kiểm chỗ kẹp hai đầu và khoá; thay khi thấy dây gãy gập, lộ lõi.
Dấu hiệu chung. Vòng lỏng hơn trước, có khe giữa các hạt, dây lộ ra trắng ở chỗ hạt tách nhau, hoặc vòng có mùi khó chịu dù đã lau.
Khi thay dây. Đây là dịp làm sạch kỹ từng hạt và con tỳ hưu, kiểm lỗ xỏ có sắc, có nứt không.
Ghi lại ngày thay. Một tấm ảnh chụp vòng sau khi xâu lại, lưu trong điện thoại, giúp bạn biết lần thay gần nhất là khi nào. Không ghi thì rất dễ nghĩ "mới thay đây thôi" trong khi đã hơn một năm.
Có vòng dự phòng. Nếu bạn đeo vòng hằng ngày và không muốn để tay trống khi vòng chính đi xâu lại, một chiếc vòng đơn giản để thay tạm giúp bạn không vội vàng tự xâu ẩu.
Vòng kiềng, lắc tay có chặn tỳ hưu: nối và sửa khoá
Không phải vòng tỳ hưu nào cũng xâu dây. Lắc tay dây xích có gắn chặn, vòng kiềng kim loại có con tỳ hưu đúc liền hay gắn trên thân là những kiểu cũng phổ biến, và hỏng của chúng khác hẳn. Lắc xích hay đứt ở mắt xích gần khoá hoặc ở chỗ nối với con tỳ hưu; vòng kiềng thì hay bị bung chốt, gãy bản lề hoặc mở miệng rộng dần do bóp ra bóp vào.
Lắc xích đứt một mắt thì thợ thường thay mắt đó bằng mắt cùng chất liệu rồi hàn kín, việc làm khá nhanh. Bạn hỏi thợ mắt mới có cùng tuổi kim loại không, và nhờ hàn kín cả vài mắt gần khoá nếu chúng đã mỏng. Vòng kiềng bung chốt hay gãy bản lề cần thợ có kinh nghiệm với cơ cấu khoá, vì chốt làm lại phải vừa khít mới không tuột.
Với vòng kiềng hở miệng kiểu bóp, đừng tự bóp ra bóp vào nhiều lần để đeo; kim loại mỏi dần ở một điểm và có thể nứt. Nếu cổ tay đã thay đổi, nhờ thợ chỉnh độ rộng một lần cho vừa, rồi đeo bằng cách xoay nghiêng qua cổ tay thay vì bóp.
Đứt dây và những lời truyền
Có người coi vòng tỳ hưu tự đứt là "món đã đỡ cho chủ một chuyện", có người coi là dấu hiệu nên thay vòng mới. Đó là những quan niệm dân gian, không có bằng chứng; về mặt vật lý, dây đứt vì lão hoá, vì mép lỗ cứa, vì lực kéo. Bạn không cần lo lắng, cũng không cần mua món mới chỉ vì dây đứt.
Nếu gia đình bạn có thói quen làm gì đó khi vòng đứt, như rửa sạch, để nghỉ vài ngày rồi mới xâu lại, thì cứ giữ theo cách của mình. Điều quan trọng về mặt giữ gìn chỉ là gom đủ hạt, xâu bằng dây mới và kiểm chỗ khiến dây đứt.
Cũng nên cảnh giác với lời mời "xâu lại kèm làm lễ" có thu phí cao. Xâu vòng là một công việc thủ công có giá công rõ ràng; khoản thu thêm nào gắn với tác dụng đều không kiểm được.
Câu hỏi thường gặp
Có nối dây chun cũ lại được không?
Không nên. Dây đã đứt nghĩa là đã lão hoá hoặc bị cứa, những đoạn còn lại cũng yếu. Nối thêm nút làm chỗ đó dày lên, khó giấu trong hạt, và dễ đứt tiếp. Thay dây mới vừa rẻ vừa yên tâm hơn.
Mất vài hạt khi đứt dây thì làm sao?
Bạn có thể bỏ bớt hạt để vòng nhỏ lại một chút nếu vẫn vừa tay, hoặc tìm hạt cùng loại, cùng cỡ ở nơi bán hạt. Hạt đá tự nhiên khó trùng màu hoàn toàn; đặt hạt mới ở phía đối diện con tỳ hưu sẽ ít lộ hơn.
Dây chun loại nào bền?
Dây nhiều sợi, dày vừa đủ lọt lỗ, chất lượng tốt thường bền hơn dây mảnh một sợi. Dù dây tốt đến đâu, mồ hôi, xà phòng, kéo giãn vẫn làm nó lão hoá, nên thói quen đeo và lịch thay dây quan trọng không kém loại dây.
Vòng chặn tỳ hưu vàng có nên dùng dây cước thay dây chun?
Có thể, nếu bạn chấp nhận đeo vòng có khoá thay vì kéo qua tay. Dây cước hoặc cáp bọc nhựa ít giãn, bền hơn với chặn nặng. Việc này cần thợ gắn khoá và kẹp hai đầu, nên mang đến tiệm làm.
Làm sao để dây vòng lâu đứt hơn?
Lăn vòng qua bàn tay thay vì kéo giãn mạnh, tháo vòng khi tắm, rửa bát, tập thể thao, xách đồ nặng, và cất vòng nằm phẳng thay vì treo. Kiểm vòng mỗi tháng: thấy có khe giữa các hạt là lúc chuẩn bị thay dây.