Cách làm sạch tỳ hưu an toàn nhất tại nhà là tách theo chất liệu: phần vàng, bạc có thể rửa bằng nước ấm pha vài giọt xà phòng dịu và bàn chải lông mềm; phần đá chỉ lau ẩm rồi lau khô; phần trầm, gỗ, sừng chỉ lau khô, không ngâm nước, không xà phòng. Khó nhất là món ghép nhiều chất liệu như vòng đá chặn vàng, vòng trầm chặn bạc, nhẫn có đá mắt, vì cách hợp với phần này có thể làm hỏng phần kia.
Bài này đưa ra lịch làm sạch nhẹ theo tuần, theo tháng và những việc không nên tự làm. Chi tiết riêng như làm sáng bạc bị đen, giữ trầm qua mùa nồm, xử lý đá mẻ đã có các bài theo chất liệu trên trang. Còn chuyện "tắm tỳ hưu" theo quan niệm dân gian, bài nói ở cuối như một tập tục, không gán tác dụng.
Vì sao tỳ hưu bẩn nhanh hơn trang sức trơn
Một chiếc nhẫn trơn chỉ có mặt cong nhẵn, lau một lần là sạch. Con tỳ hưu thì có vảy, bờm, khe giữa các chân, nếp miệng, lỗ xỏ, toàn những chỗ lõm giữ lại mồ hôi, kem dưỡng, bụi và xà phòng tắm. Sau vài tuần đeo, những khe đó tối lại, chi tiết trông mờ đi, và nhiều người tưởng món đã bị xỉn hoặc "mất màu".
Lớp bẩn ấy không chỉ làm món kém đẹp. Mồ hôi có muối và axit nhẹ, lâu ngày bám ở kim loại kém tuổi có thể làm da đeo bị ngứa, đổi màu. Với vòng hạt, bụi bẩn tích trong lỗ xỏ làm dây mau mòn. Với đá mắt, lớp bẩn dưới ngàm làm đá trông đục.
Vì vậy làm sạch đều đặn, nhẹ tay hợp với tỳ hưu hơn là để lâu rồi chà mạnh. Chà mạnh bằng bột, kem đánh răng hay khăn thô làm tròn dần các nét chạm, và đó là thứ không lấy lại được.
Mỗi chất liệu chịu được gì
Bảng dưới là nguyên tắc chung cho món đeo hằng ngày. Món có xử lý đặc biệt (đá nhuộm, đá phủ nhựa, gỗ tẩm dầu) cần nhẹ tay hơn nữa.
| Chất liệu | Được làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Vàng 24K, 18K | Nước ấm, xà phòng dịu, bàn chải mềm, lau khô | Bột chà, kem đánh răng, nước tẩy có clo |
| Bạc 925, bạc xi | Nước ấm xà phòng, khăn lau bạc chuyên dụng cho chỗ phẳng | Ngâm lâu, dung dịch làm sáng mạnh với món xi đen cố ý |
| Kim loại mạ, xi vàng | Lau ẩm, lau khô ngay | Chà, ngâm, khăn đánh bóng có hoá chất |
| Đá cứng (thạch anh, mã não, obsidian) | Lau khăn ẩm, rửa nhanh nếu không phủ nhựa | Ngâm lâu, nước nóng đột ngột |
| Ngọc, đá xử lý, đá nhuộm | Lau khăn ẩm rồi lau khô | Xà phòng mạnh, cồn, máy rửa siêu âm |
| Trầm hương, gỗ, sừng | Lau khăn khô mềm | Nước, xà phòng, cồn, nắng gắt, máy sấy |
Món ghép thì lấy giới hạn của chất liệu yếu nhất làm chuẩn. Vòng trầm chặn vàng nghĩa là cả chiếc vòng không ngâm nước; muốn rửa kỹ phần vàng thì tháo con tỳ hưu ra trước.
Nếu bạn không chắc món mình đang đeo gồm những chất liệu gì, hãy xem lại phiếu mua hoặc hỏi nơi bán. Khi vẫn không rõ, cứ đối xử với món như chất liệu yếu nhất có thể: lau khô, lau ẩm nhẹ, không ngâm, không hoá chất. Cách đó chậm hơn nhưng không làm hỏng gì.
Rửa phần kim loại đúng cách
Áp dụng cho nhẫn, mặt dây, chặn vòng vàng hoặc bạc không gắn đá yếu, hoặc chặn đã tháo khỏi vòng:
- Pha một bát nước ấm vừa tay với vài giọt nước rửa chén dịu hoặc xà phòng không mùi.
- Ngâm món vài phút cho lớp bẩn mềm ra, không ngâm qua đêm.
- Dùng bàn chải đánh răng lông mềm đã dành riêng, chải nhẹ theo chiều vảy, chải kỹ khe chân, nếp miệng, lỗ xỏ.
- Tráng lại dưới vòi nước nhỏ; bịt lỗ thoát bồn rửa hoặc rửa trong bát để món nhỏ không trôi mất.
- Thấm khô bằng khăn bông mềm, rồi để nơi thoáng cho khô hẳn những khe bên trong.
- Nếu cần bóng hơn, lau nhẹ bằng khăn đánh bóng trang sức ở mặt phẳng, tránh chà vào các nét chạm.
Không dùng tăm kim loại, kim may để cạy khe. Đầu nhọn kim loại để lại vết xước dài trên vàng, và có thể làm bật đá mắt. Tăm gỗ mềm hoặc tăm bông là đủ.
Món ghép: vòng hạt chặn tỳ hưu, nhẫn có đá
Phần lớn tỳ hưu đeo tay là món ghép. Một số cách làm hợp với từng kiểu:
- Vòng đá chặn vàng, bạc: lau từng hạt bằng khăn hơi ẩm, lau khô ngay; dùng bàn chải mềm thấm chút nước xà phòng chải riêng con tỳ hưu, rồi lau sạch xà phòng bằng khăn ẩm khác.
- Vòng trầm chặn vàng, bạc: chỉ lau khô cả vòng; khi cần rửa kỹ phần kim loại, nhờ thợ tháo chặn hoặc chờ dịp thay dây để rửa riêng.
- Nhẫn tỳ hưu có đá mắt: rửa nhanh, không ngâm lâu, không chà mạnh vào ngàm; nếu đá được dán keo thì tránh nước nóng.
- Mặt dây tỳ hưu ngọc có bọc vàng: lau ngọc bằng khăn ẩm, phần viền vàng chải nhẹ bằng bàn chải khô.
- Vòng dây chun: không ngâm nước xà phòng, vì dây chun lão hoá nhanh hơn khi gặp chất tẩy.
Mỗi lần làm sạch là dịp kiểm luôn: dây có giãn không, khoen có mỏng không, đá có lỏng không. Phát hiện sớm thì sửa nhẹ, để lâu thì mất món.
Những cách hay được truyền nhưng nên tránh
Kem đánh răng, baking soda. Hai thứ này có hạt mài. Chúng làm vàng, bạc sáng lên lúc đầu nhưng mài mòn dần nét chạm và để lại vết xước mịn.
Ngâm nước muối, nước chanh, giấm. Muối và axit có thể làm xỉn kim loại kém tuổi, ăn mòn lớp mạ, làm hỏng đá mềm và đá có xử lý.
Nước tẩy có clo. Clo có thể làm vàng hợp kim tuổi thấp bị giòn, nứt theo thời gian, và làm đổi màu nhiều chất liệu. Không dùng nước tẩy để làm sạch trang sức.
Máy rửa siêu âm cho mọi món. Máy siêu âm hợp với vàng, bạc trơn chắc chắn, nhưng có thể làm lỏng đá, làm vỡ thêm đá có vết nứt, làm bong lớp phủ nhựa và hỏng ngọc, trầm, gỗ. Nếu muốn dùng, hỏi thợ trước với từng món.
Hơ lửa, luộc nước sôi. Nhiệt đột ngột có thể làm nứt đá, chảy keo, bung mối hàn thiếc ở món kém chất lượng. Trầm, gỗ thì cháy sém.
Khi nào nên mang ra tiệm thay vì tự làm
Có những trường hợp làm ở nhà dễ gây hại hơn là giúp. Khi bạn không biết chắc chất liệu, chẳng hạn món được tặng mà không rõ là vàng thật hay mạ, đá tự nhiên hay nhựa, thì nên nhờ tiệm xem trước. Rửa nhầm cách với món mạ có thể làm bong lớp mạ chỉ sau một lần.
Khi trong khe có cặn cứng bám lâu ngày, bàn chải mềm không lấy ra được, thợ có dụng cụ hơi nước, máy siêu âm và kinh nghiệm chọn cách phù hợp cho từng món. Khi đá mắt lỏng, khoen mỏng, mối hàn có vết đen, việc làm sạch nên đi cùng việc kiểm và sửa, mà những việc đó cần thợ.
Món có giá trị lớn hoặc giá trị tình cảm cao như quà của người thân, món gia đình để lại cũng nên được chăm sóc bởi người có tay nghề, ít nhất là lần đầu. Bạn có thể đứng xem thợ làm và hỏi cách giữ ở nhà cho món ấy, sau đó tự làm những việc nhẹ hằng tuần.
Lịch làm sạch gợi ý
Với món đeo hằng ngày, mỗi tối tháo ra, lau khô bằng khăn mềm là thói quen tốt nhất, chỉ mất vài giây. Mỗi tuần hoặc hai tuần, rửa kỹ phần kim loại theo cách ở trên, lau ẩm phần đá. Mỗi vài tháng, kiểm dây, khoen, ngàm đá kỹ hơn.
Mỗi năm một lần, hoặc khi thấy chi tiết mờ, khoen mỏng, bạn có thể mang tới tiệm để làm sạch chuyên nghiệp, kiểm mối hàn và đánh bóng nhẹ. Đánh bóng không nên làm quá thường xuyên với tỳ hưu, vì mỗi lần lại mất một chút độ sắc của vảy, bờm.
Với món ít đeo, chỉ cần lau sạch trước khi cất và lau lại trước khi đeo. Bụi và hơi ẩm trong hộp mới là thứ cần để ý, chuyện đó thuộc về việc cất giữ.
Bạn nên ghi nhớ đơn giản ngày làm sạch kỹ gần nhất, chẳng hạn chụp một tấm ảnh món sau khi rửa. Lần sau nhìn lại ảnh, bạn sẽ thấy món có đang mờ đi nhanh không, khoen có mỏng hơn không, dây có giãn hơn không. Đây là cách theo dõi rẻ nhất cho một món đeo hằng ngày.
"Tắm tỳ hưu" theo quan niệm dân gian
Trong dân gian có lời truyền về việc "tắm" tỳ hưu định kỳ bằng nước sạch, nước giếng, nước mưa, có nơi dùng nước muối, nước ngâm vỏ bưởi, hoặc đặt dưới trăng, phơi nắng sớm. Người tin xem đó như cách giữ cho món "sạch khí". Đây là quan niệm văn hoá, không có bằng chứng về tác dụng; bạn có thể giữ tập tục của gia đình nếu thấy ý nghĩa.
Điều cần lưu ý chỉ là chất liệu. Nước muối không hợp với kim loại kém tuổi, đá mềm, đá xử lý; nước ngâm vỏ bưởi có tinh dầu bám vào khe; phơi nắng lâu làm phai màu đá nhuộm, làm khô nứt trầm, gỗ. Nếu muốn giữ tập tục, nhúng nhanh trong nước sạch rồi lau khô là cách vừa giữ ý vừa không làm hại món đồ.
Cũng có lời truyền rằng không được dùng xà phòng, hoá chất để rửa tỳ hưu vì "làm mất linh khí". Xét về chất liệu, lời khuyên tránh hoá chất mạnh lại trùng với cách giữ gìn hợp lý, nên người tin và người không tin đều có thể làm giống nhau ở điểm này: nước sạch, xà phòng thật dịu cho kim loại, lau khô ngay. Còn việc chọn ngày, chọn giờ để "tắm" là chuyện riêng của từng gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu vàng bị xỉn có phải vàng kém tuổi không?
Không hẳn. Vàng 18K, 14K có pha kim loại khác nên có thể ngả màu nhẹ theo thời gian, nhất là khi tiếp xúc mồ hôi, mỹ phẩm. Phần lớn vết xỉn là lớp bẩn trong khe, rửa nước xà phòng ấm là sáng lại. Nếu xỉn loang lổ, lộ màu khác, nên nhờ tiệm kiểm.
Có nên dùng nước rửa trang sức bán sẵn không?
Có thể, nếu đúng loại cho kim loại đó và bạn đọc kỹ hướng dẫn. Nhiều dung dịch không hợp với đá mềm, ngọc, trầm, ngọc trai, món xi đen cố ý. Với món ghép, tốt nhất chỉ chấm dung dịch vào phần kim loại hoặc tháo ra rửa riêng.
Rửa tỳ hưu trầm thế nào khi bị dính mồ hôi?
Lau bằng khăn khô mềm, có thể hơi ẩm rồi lau khô ngay, để nơi thoáng, tránh nắng. Không ngâm nước, không xà phòng, không cồn. Món trầm bị bẩn nhiều nên nhờ người có kinh nghiệm xử lý thay vì tự chà.
Bao lâu thì nên mang tỳ hưu đi đánh bóng?
Không cần thường xuyên. Với món đeo hằng ngày, một năm một lần hoặc khi thấy xước nhiều là đủ. Mỗi lần đánh bóng mất một ít kim loại và độ sắc chi tiết, nên với tỳ hưu chạm kỹ, làm sạch chuyên nghiệp mà không đánh bóng mạnh thường là lựa chọn tốt hơn.
Đeo tỳ hưu khi tắm có cần làm sạch thêm không?
Xà phòng tắm, dầu gội để lại lớp màng trong khe vảy, làm món nhanh mờ. Nếu bạn quen đeo khi tắm, nên tráng lại bằng nước sạch và lau khô sau đó. Món trầm, gỗ, dây chun thì nên tháo ra trước khi tắm.
Tỳ hưu bạc xi đen có làm sáng bằng khăn lau bạc được không?
Khăn lau bạc có thể lấy mất lớp đen cố ý ở các khe tạo chiều sâu cho chi tiết. Bạn chỉ lau nhẹ ở những mặt nổi, tránh chà vào khe. Cách làm sáng bạc bị đen chi tiết hơn có bài riêng trong mục tỳ hưu bạc, đồng và hợp kim.