Một con tỳ hưu đồ đeo cân đối thường có đầu chiếm khoảng một phần ba chiều dài, ngực và mông là hai khối tròn đối trọng nhau, sống lưng là một đường cong liền, và chân ngắn đủ để con vật trông vững. Đây không phải tỷ lệ một con thú thật mà là tỷ lệ cách điệu, có lý do riêng của nó.
Phần lớn cảm giác "đẹp" hay "vụng" khi nhìn một con tỳ hưu đến từ tỷ lệ, trước cả chi tiết. Một con chạm sắc từng vảy mà đầu nhỏ, lưng thẳng vẫn trông như con chó đồ chơi; một con chi tiết vừa phải mà tỷ lệ đúng lại có thần. Bài này chỉ cách nhìn ba khối chính, đường lưng, độ dài chân và độ đối xứng, kèm một cách tự đo bằng mắt mà không cần dụng cụ.
Tỷ lệ trên một con thú tưởng tượng nghĩa là gì
Vì tỳ hưu không có thật, không có con mẫu nào để so. Nhưng qua nhiều đời thợ, hình tỳ hưu đã ổn định thành một bộ quy ước: đầu to, mắt lồi, ngực nở, mông tròn, chân ngắn và chắc. Những quy ước này không do ai ban ra, mà hình thành vì chúng cho kết quả tốt trên món nhỏ. Khi nói một con "đúng tỷ lệ", người trong nghề đang so nó với bộ quy ước đã quen mắt đó.
Tỷ lệ cách điệu có mục đích. Đầu to để mặt đủ chỗ cho mắt, mũi, miệng; ngực nở để con vật trông khoẻ; mông tròn để cân lại khối đầu; chân ngắn để thân gần đế, gọn và bền. Bỏ đi mục đích đó, chẳng hạn làm đầu nhỏ như thú thật, thì con vật mất ngay cái vẻ đặc trưng, nhìn giống sư tử con hay chó Bắc Kinh.
Cũng cần tránh coi tỷ lệ như công thức cứng. Mỗi xưởng có thói quen riêng: có nơi làm đầu rất to, gần một nửa thân, cho vẻ dễ thương; có nơi làm thân dài, đầu vừa, cho vẻ dũng mãnh. Cả hai đều có người thích. Điều quan trọng là các phần phải ăn khớp với nhau theo một ý đồ, không phải đầu kiểu này, thân kiểu kia ghép lại.
Ba khối chính: đầu, ngực, mông
Đầu là khối nặng nhất về thị giác. Dù không lớn nhất về thể tích, đầu là nơi mắt người xem dừng lại đầu tiên. Trên tỳ hưu đồ đeo, chiều dài đầu tính từ mõm tới gáy thường xấp xỉ một phần ba tổng chiều dài con vật (không tính đuôi). Ngắn hơn nhiều thì mặt bị chật, dài hơn nhiều thì con vật trông như cái đầu có chân.
Ngực là khối nâng đầu. Ngực nở và hơi nhô về phía trước, nối với đầu qua một cái cổ ngắn, dày. Khi ngực lép, đầu như treo lơ lửng; khi cổ quá dài, con vật mất vẻ chắc nịch. Nhìn nghiêng, đường từ cằm xuống ngực nên là một vòng cung căng.
Mông là khối đối trọng. Mông tròn, đầy, đôi khi cao hơn vai một chút, tạo thế như con vật sắp bật lên. Mông lép làm toàn bộ trọng lượng thị giác dồn về đầu, con vật trông chúi về phía trước.
Eo là khoảng thở giữa hai khối. Giữa ngực và mông nên có một chỗ thắt nhẹ ở bụng. Không có eo, thân là một ống tròn đều; eo quá thắt, con vật trông gầy, mất chất mập mạp đặc trưng.
Ba khối phải đọc được ở cả cỡ nhỏ. Trên chặn vòng chỉ dài chừng một hai đốt ngón tay, chi tiết có thể mờ nhưng ba khối đầu, ngực, mông vẫn phải nhận ra. Nếu nheo mắt nhìn mà chỉ thấy một khối thuôn, tỷ lệ đã bị làm dẹt.
Đường sống lưng và nhịp cong
Nếu chỉ được xem một đường duy nhất trên con tỳ hưu, hãy xem sống lưng. Đặt con vật nằm ngang ngang tầm mắt, nhìn đường viền trên từ đỉnh đầu, qua gáy, xuống lưng, lên mông và vào đuôi. Con có nhịp tốt sẽ có đường này như một làn sóng: đầu cao, gáy võng nhẹ, lưng võng sâu hơn một chút, mông vồng lên, đuôi cuộn kết thúc. Mắt người xem trượt theo đường đó và có cảm giác chuyển động.
Lỗi hay gặp nhất là lưng thẳng. Lưng thẳng thường do khuôn được làm vội, hoặc do thợ nguội mài phẳng phần lưng để giấu lỗi đúc, hoặc trên chặn vòng do lỗ xỏ chạy sát lưng nên thợ không dám tạo võng. Kết quả là con vật trông cứng, như được cắt ra từ một thanh kim loại.
Lỗi thứ hai là lưng gãy khúc: có một góc gấp rõ ở giữa lưng thay vì một đường cong mềm. Đây thường là dấu vết của việc ghép hai nửa mẫu không khớp, hoặc của khuôn đã méo. Nhìn từ trên xuống, bạn cũng nên xem sống lưng có chạy thẳng theo trục thân không; sống lưng cong sang một bên làm con vật trông như bị vẹo, trừ khi đó là dáng ngoái đầu có chủ ý.
Với tỳ hưu bằng đá hoặc ngọc, đường lưng còn phụ thuộc vào khối đá. Thợ chạm đôi khi phải hạ lưng để tránh một vết rạn; khi đó lưng hơi thấp nhưng vẫn nên giữ được độ cong.
Chân ngắn hay dài và chỗ chân gặp thân
Chân tỳ hưu đồ đeo thường ngắn, chiều cao từ đế tới bụng chỉ bằng khoảng một phần tư đến một phần ba chiều cao toàn thân ở dáng đứng, và gần như bằng không ở dáng nằm. Chân ngắn giúp thân gần đế, khối gọn, ít điểm gãy. Chân dài thì con vật thanh hơn nhưng dễ trông giống chó hoặc ngựa, và trên đồ đeo thì yếu.
Chỗ chân gặp thân là chỗ bộc lộ tay nghề. Vai và hông nên có một khối cơ nổi nhẹ, chân mọc ra từ khối đó chứ không cắm thẳng vào bụng như bốn cái cọc. Khớp gối và cổ chân nên được nhấn bằng một nét chạm hoặc một cụm lông. Con làm vụng có chân là bốn trụ tròn đều nhau, không có khớp, không có cơ.
Độ dày chân cũng cần tương xứng với thân. Thân mập mà chân mảnh trông chông chênh; thân thon mà chân to trông nặng nề. Với kim loại, chân quá mảnh còn là điểm dễ cong khi va. Với đá, chân mảnh dễ mẻ khi rơi.
Ở dáng nằm, chân gập dưới thân hoặc duỗi phía trước. Bạn xem hai chân trước có cùng chiều dài và đặt cân hai bên đầu không; một chân dài một chân ngắn làm khuôn mặt trông như bị kéo lệch theo.
Đối xứng trái phải và khi nào lệch là có chủ ý
Nhìn chính diện, hai nửa khuôn mặt tỳ hưu nên gần như đối xứng: hai mắt cùng tầm, hai lông mày cùng độ cuộn, hai bên miệng cùng độ mở, hai sừng (nếu có) cùng độ ngả. Nhìn từ trên xuống, hai bên vai và hông nên tương xứng. Bất đối xứng nhỏ là bình thường với hàng chạm tay, thậm chí làm con vật có vẻ sống; bất đối xứng lớn, nhất là ở mắt, làm con vật trông như bị lác.
Có ba trường hợp lệch là có chủ ý. Thứ nhất là dáng ngoái đầu, khi cả khối đầu xoay sang bên. Thứ hai là dáng một chân co, khi một bên thân nâng lên. Thứ ba là con tỳ hưu được thiết kế theo cặp để đặt đối nhau trên vòng, khi mỗi con hơi nghiêng về phía con kia. Trong ba trường hợp đó, sự lệch có hướng và nhất quán; còn lệch do lỗi thì ngẫu nhiên, chỗ này lệch trái, chỗ kia lệch phải.
Cách phân biệt nhanh: hỏi xem sự lệch có "kể" được điều gì không. Nếu con vật nghiêng đầu và cả bờm, vai cùng theo hướng đó, đó là dáng. Nếu chỉ một con mắt thấp hơn mà mọi thứ khác thẳng, đó là lỗi.
Năm lỗi tỷ lệ hay gặp và từ đâu mà ra
Đầu bé, thân dài. Thường gặp ở hàng sao chép qua nhiều đời khuôn, khi người làm mẫu lấy một con thú khác làm nền rồi gắn thêm sừng và cánh. Con vật trông như chó săn hơn là tỳ hưu, và mặt chật đến mức mắt, mũi dính vào nhau.
Cổ dài, ngực lép. Hay xuất hiện khi mẫu được kéo dài để vừa một chiếc vòng bản to. Đầu như mọc trên một cái cột, mất cái thế rụt cổ, gồng vai đặc trưng.
Mông nhỏ, đuôi to. Người làm mẫu muốn đuôi xoắn thật nổi nên phóng to nó, quên mất mông là khối đối trọng. Kết quả là phía sau con vật như gắn thêm một cụm lò xo.
Thân dẹt như miếng bánh. Gặp nhiều ở hàng dập từ tấm kim loại mỏng hoặc ở chặn vòng bị ép mỏng cho nhẹ. Nhìn chính diện thì còn hình, nhìn nghiêng thì không thấy khối.
Chân như bốn cái cọc. Do khuôn đơn giản hoá hoặc do thợ nguội mài phẳng hết khớp. Chân không có gối, không có cơ vai, không có móng tách, nên cả con vật đứng cứng đờ dù đầu làm khá kỹ.
Cách tự đo tỷ lệ bằng mắt trong một phút
Bạn không cần thước để đánh giá tỷ lệ. Các bước dưới đây làm được ở quầy, với con vật trên tay hoặc qua một bức ảnh chụp nghiêng rõ nét.
- Đặt con vật nằm ngang ở tư thế đeo, nhìn thẳng từ bên hông, mắt ngang tầm lưng.
- Dùng đầu ngón tay ướm chiều dài đầu từ mõm tới gáy, rồi đặt liên tiếp dọc thân: đầu nên "đặt" được khoảng ba lần là hết thân, không tính đuôi.
- Nheo mắt cho chi tiết mờ đi; xem còn nhận ra ba khối đầu, ngực, mông không.
- Lướt mắt theo đường viền trên từ mũi tới đuôi; chú ý chỗ nào đường thẳng đuột hoặc gãy góc.
- Nhìn chính diện, so hai mắt và hai lông mày; dùng mép một tờ giấy đặt ngang qua hai mắt nếu cần.
- Nhìn từ trên xuống, xem sống lưng có chạy thẳng theo trục, hai vai và hai hông có tương xứng không.
- Đặt con vật xuống mặt phẳng; nếu là món có đế, nó nên đứng vững, không lắc.
Những bước này không thay cho việc soi chi tiết, nhưng giúp bạn loại nhanh những con có khung hình yếu trước khi mất thời gian xem từng vảy. Một con qua được bảy bước trên gần như luôn đáng xem tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu đầu to có phải đẹp hơn không?
Không hẳn. Đầu to là quy ước cách điệu để mặt đủ chỗ cho chi tiết, nhưng to quá sẽ thành cái đầu có chân. Mức phổ biến là đầu chiếm khoảng một phần ba chiều dài thân; quan trọng hơn là đầu có ăn khớp với ngực và mông không.
Vì sao tỳ hưu lưng thẳng trông cứng?
Vì mắt người xem đọc chuyển động qua đường viền. Lưng có nhịp võng rồi vồng lên ở mông tạo cảm giác con vật đang thu mình hoặc sắp bật lên. Lưng thẳng làm mất nhịp đó, khiến con vật trông như một khối cắt ra từ thanh kim loại.
Tỳ hưu chạm tay có được phép lệch không?
Lệch nhỏ là bình thường và có khi làm con vật có vẻ sống. Điều cần tránh là lệch lớn ở mắt và trục mặt, hoặc lệch ngẫu nhiên không theo dáng. Lệch có chủ ý thì nhất quán: đầu nghiêng thì bờm, vai cũng nghiêng theo.
Chặn vòng tỳ hưu nhỏ có cần xem tỷ lệ không?
Có, thậm chí quan trọng hơn chi tiết. Ở cỡ nhỏ, vảy và lông có thể mờ, nhưng ba khối đầu, ngực, mông và đường lưng vẫn phải đọc được. Chặn vòng tỷ lệ tốt nhìn từ khoảng cách cánh tay vẫn ra hình con vật rõ ràng.
Tỷ lệ tỳ hưu đá có khác tỳ hưu kim loại không?
Thường khác một chút. Thợ chạm đá phải theo khối đá và né vết rạn, nên đôi khi thân dày hơn, chân liền khối, lưng thấp hơn. Đó là thích nghi với chất liệu, không phải lỗi, miễn là ba khối chính và nhịp lưng vẫn còn.
Có thước chuẩn nào để đo tỷ lệ tỳ hưu không?
Không có thước chuẩn chung vì tỳ hưu là con vật tưởng tượng và mỗi xưởng có phong cách riêng. Các con số trong bài là mức hay gặp để bạn có điểm tựa khi nhìn, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật hay căn cứ để định giá.