Một con tỳ hưu "có hồn" khác con đúc ẩu ở những chỗ cụ thể: mắt có thần và cân, nét sắc ở chỗ cần sắc, khe và lòng miệng sâu, sạch, bề mặt mịn mà không mất chi tiết, và các phần ăn khớp thành một dáng thống nhất. Con đúc ẩu thì ngược lại: mắt lờ đờ, nét nhoè, khe nông, còn ba-via và vết cắt.
Bài đưa ra mười điểm so mà bạn có thể kiểm với một chiếc kính lúp nhỏ và ánh sáng tốt, giải thích vì sao cùng một mẫu khuôn lại ra con đẹp, con xấu, và nhắc một điều hay bị hiểu nhầm: "có hồn" không đồng nghĩa với "chạm tay" hay "đắt tiền".
"Có hồn" nói bằng chữ của người thợ
Người mua hay dùng chữ "có hồn", "có thần" để chỉ cảm giác con vật như đang sống, đang nhìn mình. Người thợ ít dùng chữ đó; họ nói "nét còn", "khe sâu", "mắt sáng", "dáng có lực". Khi dịch cảm giác sang những chữ này, bạn sẽ thấy "hồn" không phải điều huyền bí mà là tổng của nhiều chi tiết nhỏ được làm đến nơi.
Trong đó quan trọng nhất là ánh mắt. Trên một con tỳ hưu dài vài phân, mắt có khi chỉ to bằng hạt vừng, nhưng nó quyết định gần hết ấn tượng. Tiếp theo là độ sắc của các đường viền: viền môi, viền mí, mép vảy. Đường viền sắc tạo bóng đổ nhỏ, khiến bề mặt có chiều sâu; viền nhoè làm mọi thứ phẳng lì. Thứ ba là dáng tổng thể đã nói ở bài về tỷ lệ.
Có hồn cũng không có nghĩa là nhiều chi tiết. Nhiều con tỳ hưu chạm đá đơn giản, ít vảy, ít lông nhưng có thần nhờ dáng và mắt. Ngược lại, có con kim loại phủ kín vảy và lông mà vẫn đơ vì mắt vô hồn và mọi nét đều nông như nhau. Người thợ giỏi biết chỗ nào cần nhấn, chỗ nào cần để yên.
Mười điểm so con làm kỹ và con làm vội
Bảng dưới là mười điểm bạn có thể kiểm trên hầu hết tỳ hưu đồ đeo bằng kim loại; với đá, ngọc, gỗ, một số điểm (ba-via, đường ráp khuôn) thay bằng vết khoan và vết mài. Không cần con vật đạt đủ mười điểm, nhưng thua ở bốn năm điểm trở lên thì nên cân nhắc.
| Điểm so | Con làm kỹ | Con làm vội |
|---|---|---|
| 1. Mắt | Hai mắt cân, có con ngươi hoặc mí rõ | Mắt lệch, to nhỏ khác nhau, không mí |
| 2. Lòng miệng | Sâu, sạch, răng tách từng chiếc | Nông, đọng cặn, răng dính thành dải |
| 3. Lông mày, bờm | Lọn xoắn rõ, rãnh sâu đều | Lọn nhoè, rãnh nông, một bên mờ |
| 4. Sừng | Tách khỏi bờm, đầu thon | Dính bờm, đầu tù hoặc mẻ |
| 5. Vảy | Đều cỡ, so le đúng hàng, mép sắc | Vảy thành vết lõm, lộn xộn |
| 6. Móng | Đủ móng, tách ngón | Bàn chân tròn, vài vạch khía |
| 7. Khe giữa các bộ phận | Sâu, sạch, đánh bóng tới đáy | Nông, còn vết xám, có bột đánh bóng đọng |
| 8. Đường ráp khuôn | Mài sạch, không thấy | Còn gờ chạy dọc thân, ở đuôi, dưới bụng |
| 9. Bề mặt | Mịn đều, bóng không làm mất nét | Rỗ li ti hoặc bóng quá tay làm tròn hết cạnh |
| 10. Mặt dưới | Phẳng, không cạnh sắc, vết cuống đúc được mài | Vết cắt lồi, cạnh sắc cọ da |
Mười điểm này cố ý xếp từ mặt trước ra mặt sau. Người bán thường chỉ cho bạn xem mặt trước; mấy điểm cuối là chỗ ít người nhìn, nên phản ánh thật nhất việc người làm có bỏ công hay không.
Vì sao cùng một khuôn lại ra con đẹp, con xấu
Phần lớn tỳ hưu kim loại trên thị trường được làm theo lối đúc khuôn: có một mẫu gốc, từ mẫu gốc làm khuôn cao su, bơm sáp vào khuôn để ra hàng loạt mẫu sáp, rồi đúc kim loại theo mẫu sáp. Mỗi lần sao chép là một lần chi tiết có thể mất đi một chút. Khuôn cao su dùng lâu sẽ mòn, sáp bơm không đủ áp sẽ thiếu nét, kim loại rót không đều sẽ có rỗ.
Vì vậy hai con cùng mẫu có thể khác nhau rõ rệt. Con đúc từ khuôn mới, sáp đầy, kim loại điền kín sẽ giữ được nét của mẫu gốc. Con đúc từ khuôn đã mòn sẽ có lông mày nhoè, vảy nông, mắt mờ. Ở bước làm nguội sau đúc, thợ cắt cuống, mài ba-via, sửa lại nét, đánh bóng. Người thợ chịu khó có thể khắc lại lông mày, khơi sâu khe, làm sáng mắt; người làm nhanh chỉ mài sơ rồi đánh bóng phủ lên.
Đánh bóng là con dao hai lưỡi. Đánh bóng đúng làm bề mặt sáng mà giữ cạnh; đánh bóng quá tay, nhất là bằng máy quay, làm mọi cạnh tròn đi, nét mất hẳn. Một con tỳ hưu bóng loáng nhưng trông như viên kẹo mút thường là nạn nhân của khâu này.
Với tỳ hưu mạ, xi hoặc phủ màu, lớp phủ dày cũng lấp bớt nét. Đây là lý do nhiều con xi vàng trông mềm, ít chi tiết hơn con kim loại trần cùng mẫu.
Ánh mắt: chi tiết nhỏ nhất quyết định nhiều nhất
Nếu chỉ có mười giây để xem, hãy nhìn mắt. Một đôi mắt có thần thường có ba yếu tố: khối mắt lồi rõ, có mí hoặc viền bao quanh tạo bóng, và có con ngươi (chấm lõm, chấm nổi hoặc một viên đá nhỏ gắn vào). Ba yếu tố đó tạo ra một điểm tối và một điểm sáng trên mắt, giống như mắt thật có tròng và ánh phản chiếu.
Mắt hai con phải cùng tầm, cùng cỡ, cùng hướng nhìn. Bạn nhìn chính diện, đặt mép một tờ giấy ngang qua hai mắt để kiểm. Lệch tầm dù rất ít cũng khiến con vật trông ngơ ngác. Hướng nhìn thì xem con ngươi: hai con ngươi cùng nhìn về phía trước hoặc cùng liếc một bên mới có thần; mỗi bên nhìn một ngả sẽ thành lác.
Trên tỳ hưu gắn đá làm mắt, xem viên đá có được giữ chắc, có cùng màu, cùng cỡ không. Đá mắt gắn bằng keo hay bong khi đeo lâu; đá gắn bằng chấu hoặc ổ bọc thì chắc hơn nhưng làm mắt to ra. Một con mất một mắt đá trông còn tệ hơn con không gắn đá từ đầu, nên đây là chỗ cần hỏi kỹ cách gắn.
Soi bằng kính lúp và đèn: quy trình năm phút
Một chiếc kính lúp gấp loại 10 lần, loại bán ở hiệu kính hoặc tiệm đồ nghề kim hoàn, đủ để bạn tự xem hầu hết mười điểm ở trên. Ánh sáng tốt nhất là ánh sáng ban ngày gần cửa sổ hoặc một đèn trắng chiếu xiên.
- Nhìn bằng mắt thường trước, ở khoảng cách cánh tay, để có ấn tượng chung về dáng và tỷ lệ.
- Đưa kính lúp sát mắt, rồi đưa con vật lại gần kính tới khi rõ nét; đừng làm ngược lại vì sẽ khó lấy nét.
- Soi mắt và lòng miệng trước, xoay nhẹ để ánh sáng đi vào khe.
- Soi lông mày, bờm, sừng; tìm chỗ nét bị nhoè hoặc một bên rõ một bên mờ.
- Soi vảy và cánh dọc thân; xem vảy có mép, có đều cỡ không.
- Lật lên, soi bụng, mặt dưới chân, quanh lỗ xỏ hoặc khoen; tìm ba-via, vết cuống đúc, cạnh sắc.
- Soi các khe giữa chân, giữa đầu và ngực; tìm vết xám chưa đánh bóng hoặc bột đánh bóng đọng.
- Cuối cùng xoay chậm dưới đèn để xem bề mặt có rỗ li ti hoặc vết mài thô không.
Nếu người bán không cho soi kỹ hàng định mua, hoặc chỉ cho xem qua ảnh đã chỉnh sáng, bạn có thể đề nghị chụp thêm ảnh mặt dưới và ảnh cận mắt bằng điện thoại không dùng bộ lọc. Người bán tự tin vào hàng thường không ngại chuyện đó.
Khi nào có thể chấp nhận vài lỗi nhỏ
Mười điểm so không phải bài thi buộc phải đạt điểm tuyệt đối. Một chặn vòng bạc cỡ nhỏ làm quà cho học sinh, một móc khoá tỳ hưu hợp kim, một charm đeo cho vui thì vài vết ba-via đã mài sơ, vảy hơi nông là chuyện bình thường của hàng làm số lượng lớn. Điều quan trọng là những lỗi đó không gây hại: không cạnh sắc cứa da, không chi tiết nhô dễ gãy, không lớp xi bong ra từng mảng.
Có ba loại lỗi bạn không nên bỏ qua dù món rẻ đến đâu. Một là cạnh sắc ở mặt dưới hoặc quanh lỗ xỏ, vì nó làm xước da và cứa đứt dây chun, dây cước. Hai là rỗ sâu hoặc vết nứt ở chỗ chịu lực như chân, khoen, chân sừng, vì đó là nơi sẽ gãy trước. Ba là mắt lệch rõ, vì đây là lỗi bạn sẽ thấy mỗi lần nhìn xuống cổ tay.
Ngược lại, với món đặt làm riêng hoặc món bằng vàng, ngọc mà bạn định giữ lâu, nên khắt khe hơn: yêu cầu thợ sửa nét, mài sạch, hoặc đổi con khác cùng mẫu. Bạn có quyền xem hàng trước khi nhận và nêu rõ chỗ chưa đạt, thay vì nói chung chung rằng mình thấy chưa ưng.
Có hồn không đồng nghĩa với chạm tay hay đắt tiền
Một hiểu lầm phổ biến là chỉ con chạm tay mới có hồn, con đúc thì không. Thực ra một mẫu gốc do thợ giỏi chạm, đúc từ khuôn tốt và được làm nguội cẩn thận hoàn toàn có thể có thần hơn một con chạm tay vội vàng. Ngược lại, chữ "chạm tay" trên mô tả hàng đôi khi chỉ có nghĩa là thợ đã sửa vài nét sau đúc. Bạn nên đánh giá con vật trước mắt, không đánh giá nhãn.
Tương tự, chất liệu quý không tự làm con vật đẹp hơn. Vàng 24K mềm nên giữ nét kém hơn vàng 18K hay bạc 925; một con vàng 24K bị đánh bóng mạnh có thể mất gần hết chi tiết. Ngọc, đá tốt chạm vụng vẫn là chạm vụng. Giá trị vật liệu và giá trị tay nghề là hai thứ tách biệt, nên khi so, bạn tách riêng hai câu hỏi: vật liệu gì, và làm kỹ đến đâu.
Cuối cùng, có hồn là chuyện con mắt, mỗi người một gu. Mười điểm ở trên giúp bạn loại bỏ những con làm ẩu, nhưng giữa hai con đều làm kỹ, chọn con nào là quyền của bạn. Đừng để ai thuyết phục rằng một con "có linh khí" hay "được làm theo phép" sẽ mang lại điều gì; những lời đó thuộc về quảng cáo hoặc quan niệm, không phải tay nghề.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tỳ hưu có hồn khi chỉ xem qua ảnh?
Xin ảnh chụp cận mắt, chụp nghiêng và chụp mặt dưới, không dùng bộ lọc làm mịn. Từ ba ảnh đó bạn xem được mắt có cân và có con ngươi không, đường lưng có nhịp không, và mặt dưới có còn vết cuống đúc, ba-via không.
Kính lúp loại nào hợp để soi tỳ hưu?
Kính lúp gấp 10 lần là loại thông dụng trong nghề trang sức, đủ để thấy nét chạm, ba-via và rỗ bề mặt. Kính phóng to quá nhiều thì vùng nhìn hẹp, khó lấy nét, không cần thiết cho người mua.
Tỳ hưu bóng loáng có phải làm kỹ không?
Không hẳn. Bóng là kết quả của khâu đánh bóng, nhưng đánh bóng quá tay làm tròn cạnh và mất nét. Con làm kỹ vừa bóng vừa giữ được mép vảy, viền mí, lọn lông sắc; con đánh bóng ẩu thì sáng mà mềm như kẹo.
Vì sao hai con tỳ hưu cùng mẫu mà khác nhau nhiều?
Vì chúng có thể được đúc từ khuôn ở độ mòn khác nhau, sáp bơm đầy hay thiếu, và được làm nguội bởi những người thợ khác nhau. Mỗi khâu đều có thể làm mất hoặc giữ lại chi tiết của mẫu gốc.
Tỳ hưu "chạm tay" có luôn đẹp hơn tỳ hưu đúc không?
Không luôn đúng. Một con đúc từ mẫu gốc tốt, khuôn mới và được làm nguội kỹ có thể đẹp hơn con chạm tay vội. Chữ "chạm tay" trên mô tả cũng có thể chỉ việc sửa vài nét sau đúc, nên hãy xem hàng thật.
Tỳ hưu gắn đá làm mắt cần kiểm gì?
Xem hai viên có cùng màu, cùng cỡ, cùng tầm không, và được giữ bằng keo hay chấu, ổ bọc. Đá gắn keo dễ bong khi đeo lâu; nếu bong, con vật mất một mắt trông còn kém hơn con không gắn đá.