Tỳ hưu trên đồ đeo được tạo hình theo hai lối chính: tròn khối, tức con vật đầy đủ ba chiều, xem được từ mọi phía; và phù điêu, tức con vật nổi lên từ một mặt nền phẳng hoặc cong, chỉ xem được từ phía trước. Giữa hai lối còn có chạm lộng, khi phần nền bị khoét thủng để con vật như tách ra khỏi khung.
Hai lối không hơn kém nhau mà hợp với những món khác nhau: tròn khối hợp chặn vòng và mặt dây treo tự do, phù điêu hợp nhẫn mặt phẳng, khuy măng sét, mặt dây dạng thẻ. Mỗi lối cũng có cách đánh giá tay nghề riêng. Bài này đi qua từng lối và chỉ những điểm cần xem.
Hai lối tạo hình và vì sao chúng tồn tại song song
Tròn khối là cách tự nhiên nhất khi nghĩ về một con vật: nó có đầu, thân, chân, đuôi, bạn cầm lên xoay quanh được. Trên đồ đeo, tròn khối cho cảm giác "có thật", nặng tay và sang. Nhưng nó cũng tốn vật liệu, nặng, nhô cao và nhiều chỗ khó đánh bóng.
Phù điêu ra đời từ nhu cầu ngược lại: muốn có hình con vật trên một mặt phẳng mà không làm món đồ dày lên. Con tỳ hưu được "ép" vào một độ sâu giới hạn, người xem nhìn chính diện vẫn thấy khối nhờ ánh sáng và bóng đổ. Phù điêu nhẹ, phẳng, ít vướng, hợp với những món nằm sát cơ thể.
Hai lối còn khác nhau ở cách làm. Tròn khối gần như luôn được đúc hoặc chạm từ một khối, cần khuôn nhiều mảnh hoặc mẫu sáp đầy đủ ba chiều. Phù điêu có thể được đúc, dập từ tấm kim loại, hoặc khắc tay trực tiếp lên một tấm dày; vì thế phù điêu có nhiều mức độ, từ hàng dập hàng loạt rất mỏng tới hàng khắc tay công phu. Nhìn bề ngoài, hai mức này có thể na ná trong ảnh, nhưng cầm lên thì khác hẳn về độ dày, độ sắc và mặt sau.
Trên thị trường trang sức tỳ hưu ở Việt Nam, tròn khối chiếm phần lớn vì chặn vòng là món bán chạy nhất. Phù điêu gặp nhiều trên nhẫn mặt vuông, mặt dây hình thẻ, khuy và đồ bạc chạm kiểu cổ. Hiểu hai lối giúp bạn không đánh giá một mặt dây phù điêu bằng tiêu chí của chặn vòng tròn khối, và ngược lại.
Tròn khối: xem đủ bốn phía và từ trên xuống
Với con tròn khối, bạn có nhiều góc nhìn và mỗi góc đều phải ổn. Nhìn chính diện thấy mặt và ngực; nhìn nghiêng thấy dáng lưng và tỷ lệ; nhìn từ sau thấy bờm, mông và đuôi; nhìn từ trên thấy sống lưng và độ cân hai bên; nhìn từ dưới thấy bụng, đế và lỗ xỏ. Con làm kỹ cho bạn cảm giác liền mạch khi xoay, không có góc nào "chết".
Góc hay bị bỏ quên nhất là phía sau. Nhiều mẫu đầu rất đẹp nhưng mông và đuôi chỉ là một khối tròn đơn giản, vì người làm mẫu nghĩ ít ai nhìn từ đó. Với chặn vòng, phía sau lại được nhìn khá thường xuyên khi bạn xoay cổ tay, nên đây là điểm phân biệt mẫu được thiết kế chu đáo.
Tròn khối cũng đòi hỏi khối phải đủ dày ở mọi phía. Con mỏng một bên sẽ trông như bị đập dẹt khi nhìn từ trên xuống. Bạn đặt con vật trên mặt phẳng, nhìn ngang từ phía trước: hai bên vai và hông nên phồng đều.
Một dấu hiệu tốt khác là các khoảng trống giữa chân, dưới cằm, sau sừng được khoét thông và đánh bóng, không bị lấp đặc. Khoảng trống làm con vật nhẹ nhõm và có bóng đổ bên trong; lấp đặc làm nó nặng nề như khối đất nặn.
Phù điêu nổi cao và nổi thấp
Phù điêu được chia theo độ nổi. Nổi cao là khi con vật nhô lên nhiều so với nền, có khi gần một nửa khối, các phần như đầu, chân trước tách hẳn khỏi nền. Nổi thấp là khi con vật chỉ nhô lên rất ít, gần như được vẽ bằng đường viền và các mặt nghiêng nhẹ. Trên đồ đeo, nổi cao gặp ở mặt dây và nhẫn bản to; nổi thấp gặp ở khuy, thẻ và các món mỏng.
Cái khó của phù điêu là tạo cảm giác khối trong độ sâu giới hạn. Người thợ dùng thủ pháp: phần gần người xem (đầu, chân trước) nổi cao nhất, phần xa (thân sau, đuôi) thấp dần, các đường viền được khoét sâu để tạo bóng. Nhìn nghiêng một tấm phù điêu đẹp, bạn sẽ thấy các lớp chồng nhau theo thứ tự xa gần; nhìn chính diện, con vật như có đủ ba chiều.
Phù điêu vụng thì phẳng đều: mọi phần cùng một độ cao, đường viền nông, con vật như được in lên chứ không phải nổi lên. Một lỗi khác là phần nổi quá cao mà mỏng, như đầu tỳ hưu nhô hẳn ra khỏi nền bằng một cổ mảnh, dễ gãy khi va.
Khi xem, bạn chiếu đèn xiên từ một bên. Phù điêu đẹp sẽ hiện rõ khối ngay; phù điêu phẳng hầu như không đổi khi đổi hướng đèn.
Chạm lộng: khi nền bị khoét thủng
Chạm lộng là lối trung gian: con tỳ hưu được tạo hình nổi trên một khung, nhưng phần nền giữa con vật và khung bị khoét thủng, ánh sáng xuyên qua. Mặt dây tỳ hưu trong khung tròn hoặc khung hình đồng tiền thường dùng lối này. Kết quả là món đồ nhẹ hơn phù điêu đặc, thoáng hơn, và con vật như đang đứng trong một ô cửa.
Tay nghề chạm lộng nằm ở các điểm nối giữa con vật và khung. Điểm nối phải đủ chắc để món đồ không cong vênh khi đeo, nhưng đủ khéo để không lộ ra như những thanh chống. Thợ giỏi thường cho con vật chạm khung ở những chỗ hợp lý: chân đạp lên viền dưới, đuôi cuộn vào viền bên, sừng chạm viền trên. Thợ vụng thì nối bằng những cầu kim loại vô nghĩa giữa khoảng trống.
Mép các lỗ khoét là chỗ kiểm thứ hai. Mép đẹp được mài vát nhẹ và đánh bóng, nhìn nghiêng thấy mặt cắt sạch. Mép xấu còn vết cưa lọng răng cưa hoặc ba-via, vừa xấu vừa cứa vải.
Với ngọc và đá, chạm lộng đòi hỏi tay nghề cao vì khoét thủng làm yếu khối đá. Một mặt dây ngọc chạm lộng mỏng cần được kiểm vết rạn ở các điểm nối rất kỹ.
Mặt sau của phù điêu: phẳng, lõm hay rỗng
Mặt sau là phần áp vào da, và nó có ba kiểu chính. Mặt sau phẳng đặc là kiểu chắc chắn nhất, nặng nhất, thường có chỗ để khắc chữ hoặc ký hiệu. Mặt sau lõm theo hình mặt trước là kiểu dập hoặc đúc rỗng: nhìn từ sau thấy hình con vật lõm vào, món đồ nhẹ hơn nhiều nhưng thành mỏng hơn. Mặt sau có tấm đậy là kiểu đúc rỗng rồi hàn một tấm phẳng che lại.
Với mặt sau lõm, bạn nên ấn nhẹ phía trước xem có lún không; thành quá mỏng sẽ móp khi va, và chỗ lõm hay đọng mồ hôi, bụi. Với mặt sau có tấm đậy, xem mối hàn quanh viền có liền không; mối hàn hở là nơi nước lọt vào, lâu ngày có thể làm xỉn bên trong.
Mặt sau cũng cho biết cách món đồ được làm. Phù điêu đúc thường có mặt sau phẳng hoặc lõm theo hình, còn vết cuống đúc ở viền. Phù điêu dập từ tấm thường lõm đúng hình, thành dày đều. Phù điêu khắc tay từ tấm dày thì mặt sau phẳng, có khi còn vết giũa. Không kiểu nào là sai; điều cần là người bán mô tả đúng.
Ánh sáng và bóng đổ: mỗi lối cần nhìn một kiểu
Tròn khối tự tạo bóng đổ từ mọi phía, nên nhìn dưới ánh sáng nào cũng ra hình, kể cả đèn trần chiếu thẳng ở quầy. Phù điêu thì phụ thuộc vào hướng sáng nhiều hơn: dưới đèn chiếu thẳng từ trên xuống, phù điêu nổi thấp gần như phẳng lì; khi đèn chiếu xiên, các lớp nổi mới hiện ra. Vì vậy một mặt dây phù điêu đẹp có thể trông nhạt ở quầy kính và trông rất sống khi đeo ra ngoài nắng chiều.
Điều này có hai hệ quả cho người xem. Thứ nhất, khi đánh giá phù điêu, hãy luôn xoay món đồ dưới một nguồn sáng xiên, gần cửa sổ là tốt nhất, thay vì chỉ nhìn dưới đèn quầy. Thứ hai, ảnh chụp phù điêu rất dễ đánh lừa: chụp với đèn xiên mạnh làm khối nổi hơn thực tế, chụp với đèn phẳng thì ngược lại. Khi mua qua ảnh, xin thêm một ảnh chụp nghiêng để thấy độ nổi thật.
Với tròn khối, ánh sáng giúp kiểm bề mặt nhiều hơn là kiểm khối. Bạn xoay con vật dưới đèn, quan sát vệt sáng chạy trên lưng và sườn: vệt sáng trôi mượt nghĩa là bề mặt đều; vệt sáng gãy, nhảy cóc là có chỗ lồi lõm do mài không đều. Trên chạm lộng, đặt món đồ trước một nền sáng để thấy rõ hình các lỗ khoét có sạch và cân không.
Lối tạo hình nào hợp món nào
Bảng dưới gợi ý lối tạo hình hợp với từng món phổ biến, kèm lý do và điểm kiểm chính. Đây là xu hướng thường gặp, không phải quy tắc; thợ giỏi vẫn có thể làm nhẫn tròn khối hay chặn vòng phù điêu đẹp.
| Món | Lối hay dùng | Vì sao | Điểm kiểm chính |
|---|---|---|---|
| Chặn vòng hạt | Tròn khối | Được nhìn nhiều phía khi xoay tay | Phía sau, lỗ xỏ, độ cân hai bên |
| Mặt dây treo tự do | Tròn khối hoặc chạm lộng | Treo trước ngực, có thể xoay | Khoen treo, khối ngực và mặt |
| Mặt dây dạng thẻ | Phù điêu nổi thấp đến vừa | Phẳng, áp sát ngực | Độ nổi xa gần, mặt sau |
| Nhẫn mặt phẳng | Phù điêu nổi cao | Không vướng, vẫn rõ hình | Đầu nổi có chắc không, cạnh viền |
| Khuy măng sét | Phù điêu nổi thấp | Nhẹ, không làm trễ cổ tay áo | Cạnh, cơ cấu chốt phía sau |
| Bông tai | Tròn khối nhỏ hoặc phù điêu | Cần nhẹ | Cân đôi, trọng lượng |
Khi so giá trị tay nghề, đừng so một mặt dây phù điêu với một chặn vòng tròn khối cùng chất liệu chỉ bằng trọng lượng. Phù điêu đẹp có thể tốn công không kém, dù nhẹ hơn; điều quyết định là độ khó của việc tạo khối trong không gian hạn chế.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu phù điêu có kém hơn tỳ hưu tròn khối không?
Không. Đó là hai lối tạo hình cho hai kiểu món khác nhau. Phù điêu đẹp đòi hỏi tay nghề tạo khối trong độ sâu giới hạn, không dễ hơn tròn khối. Điều cần xem là con vật có nổi khối rõ dưới đèn xiên không.
Chạm lộng là gì trên mặt dây tỳ hưu?
Chạm lộng là khi phần nền giữa con tỳ hưu và khung bị khoét thủng, ánh sáng xuyên qua. Món đồ nhẹ và thoáng hơn. Bạn nên kiểm các điểm nối giữa con vật và khung có chắc, có hợp lý không, và mép lỗ khoét có được mài nhẵn không.
Mặt sau phù điêu bị lõm có phải hàng rỗng không?
Đúng là phần lõm làm món đồ nhẹ hơn, thường do dập hoặc đúc rỗng. Điều đó không sai nếu được mô tả rõ. Bạn nên ấn nhẹ mặt trước để xem thành có lún không và hỏi trọng lượng khi mua món bằng kim loại quý.
Làm sao biết phù điêu nổi khối tốt?
Chiếu đèn xiên từ một bên. Phù điêu tốt sẽ hiện rõ các lớp xa gần, đầu và chân trước nổi cao, thân sau thấp dần. Phù điêu phẳng thì gần như không thay đổi khi đổi hướng đèn.
Chặn vòng tỳ hưu tròn khối cần xem góc nào hay bị bỏ quên?
Phía sau, tức mông và đuôi. Nhiều mẫu đầu rất đẹp nhưng phía sau làm sơ sài. Với chặn vòng, phía sau được nhìn thấy khi bạn xoay cổ tay, nên mẫu chu đáo sẽ làm cả phần này.
Nhẫn tỳ hưu phù điêu có bền hơn nhẫn tỳ hưu tròn khối không?
Thường bền hơn khi đeo hằng ngày vì ít chi tiết nhô cao, ít vướng và ít va. Tuy vậy, nếu phần đầu nổi cao mà cổ mảnh thì vẫn có thể gãy; bạn nên xem chỗ nối giữa phần nổi và nền.