Tỳ hưu đồng là đồ đeo làm từ đồng đỏ gần như nguyên chất, đồng thau (đồng pha kẽm) hoặc đồng thanh (đồng pha thiếc). Đồng có màu vàng ấm hoặc đỏ hồng, dễ đúc, giữ chi tiết khá tốt và rẻ hơn bạc nhiều. Đổi lại, đồng đổi màu nhanh khi gặp không khí và mồ hôi, và đôi khi để lại một vệt xanh nhạt trên da cổ tay hoặc ngón tay.
Vệt xanh ấy làm nhiều người lo lắng, nhưng phần lớn trường hợp nó chỉ là muối đồng hình thành khi mồ hôi tác dụng với kim loại, rửa bằng xà phòng là sạch. Bài này giúp bạn phân biệt ba loại đồng hay gặp trên nhẫn, chặn vòng, mặt dây tỳ hưu, hiểu vì sao đồng đổi màu và làm xanh da, chọn kiểu hoàn thiện bề mặt và làm sạch mà không hỏng con vật. Tỳ hưu đồng ở đây là đồ đeo; tượng đồng để bàn là một chủ đề khác.
Ba loại đồng hay gặp trên đồ đeo tỳ hưu
Người bán thường gọi chung là "tỳ hưu đồng", nhưng màu sắc, độ cứng và cách đổi màu của từng loại khá khác nhau. Bảng dưới gom đặc điểm thường gặp; thành phần cụ thể tuỳ nhà sản xuất.
| Loại | Thành phần chính | Màu khi mới | Đổi màu theo thời gian | Hay dùng làm |
|---|---|---|---|---|
| Đồng đỏ | Đồng gần như nguyên chất | Đỏ cam, hồng | Sẫm nâu, rồi có thể lên mảng xanh | Mặt dây đơn giản, đồ thủ công rèn tay |
| Đồng thau | Đồng pha kẽm | Vàng sáng, gần màu vàng kim | Ngả vàng sẫm, nâu, có đốm | Chặn vòng, charm, mặt dây đúc |
| Đồng thanh (đồng thiếc) | Đồng pha thiếc | Vàng nâu, trầm | Sẫm dần, lên lớp gỉ xanh rêu | Món giả cổ, đúc khối |
| Đồng mạ (lõi đồng, phủ kim loại khác) | Lõi đồng thau hoặc đồng đỏ | Theo màu lớp mạ | Mòn lớp mạ lộ màu đồng | Hàng giống bạc, giống vàng giá thấp |
Đồng thau là loại phổ biến nhất trên đồ đeo tỳ hưu vì màu gần vàng, dễ đúc và giữ được nét vảy, sừng. Khi người bán nói "đồng vàng", thường là họ đang nói đến đồng thau. Muốn chắc, hãy hỏi thẳng và đề nghị ghi chất liệu lên hoá đơn.
Vì sao đeo tỳ hưu đồng bị xanh da
Mồ hôi có nước, muối và một lượng axit hữu cơ nhỏ. Khi tiếp xúc liên tục với bề mặt đồng, chúng tạo ra các muối đồng có màu xanh lục. Một phần muối này bám lên da, thành vệt xanh hoặc xám xanh đúng hình chiếc nhẫn hay chỗ con tỳ hưu tì vào cổ tay. Trời nóng, tay đổ nhiều mồ hôi, đeo chặt, dùng kem dưỡng có tính axit đều làm vệt xanh rõ hơn.
Với hầu hết người đeo, vệt xanh này không gây hại và biến mất khi rửa bằng xà phòng. Nó cũng không phải dấu hiệu "đồng giả" — ngược lại, chính đồng thật mới tạo ra màu đó. Có người đeo đồng cả năm không thấy gì, có người đeo vài giờ đã xanh; khác biệt chủ yếu nằm ở mồ hôi và thói quen của từng người.
Cần phân biệt vệt xanh với phản ứng của da. Nếu chỗ đeo đỏ lên, ngứa, nổi mụn nước, bong vảy, đó có thể là viêm da tiếp xúc, do đồng hoặc thường gặp hơn là do niken trong lớp mạ, khoá móc. Khi đó nên tháo ra, rửa sạch và hỏi bác sĩ da liễu; đừng tự bôi thuốc theo lời truyền miệng.
Muốn giảm vệt xanh mà vẫn đeo tỳ hưu đồng, bạn có thể chọn món có phủ sơn bóng trong suốt ở mặt tiếp xúc da, giữ món khô, lau mồ hôi sau khi đeo, hoặc đeo trên dây để con tỳ hưu không áp sát da liên tục.
Đồng thau trôi nổi và câu hỏi về chì
Một số loại đồng thau dùng trong gia công cơ khí có pha một lượng chì nhỏ để dễ cắt gọt. Với ống nước, chi tiết máy, điều này đã có quy định riêng. Với đồ đeo, đặc biệt đồ đeo rẻ không rõ nguồn gốc, người mua thường không biết hợp kim có chì hay không. Rủi ro lớn nhất là với trẻ nhỏ, vì trẻ hay cắn, ngậm đồ.
Một con tỳ hưu đồng đeo trên tay người lớn, không đưa lên miệng, là tình huống khác với một con tỳ hưu nhỏ treo trên vòng của trẻ. Vì vậy, nếu mua làm quà cho trẻ em, hãy ưu tiên chất liệu có nguồn gốc rõ ràng, hỏi người bán về thành phần, và tránh món có chi tiết nhỏ dễ rời gây hóc. Người lớn cũng không nên có thói quen ngậm, cắn mặt dây.
Bài này không khẳng định món đồng nào có chì; chỉ nói rằng với hàng không rõ thành phần, thận trọng là hợp lý. Một nơi bán đáng tin sẽ không ngại trả lời bạn đồng gì, làm ở đâu, có lớp phủ gì.
Với người lớn, một thói quen đơn giản giảm phần lớn lo ngại: rửa tay trước khi ăn nếu vừa xoay, mân mê con tỳ hưu đồng một lúc lâu, và không để món đồ trong túi đựng thức ăn. Đây là nếp vệ sinh chung với mọi đồ kim loại cầm nắm nhiều, không riêng gì đồng.
Màu đồng thay đổi theo thời gian: lớp patina có phải hỏng không
Patina là lớp màu tự nhiên. Theo thời gian, bề mặt đồng phản ứng với không khí, mồ hôi, tạo ra lớp màu nâu, sẫm, đôi khi xanh. Trong nghề mỹ nghệ, lớp này được gọi là patina và có người rất quý, vì nó làm con tỳ hưu trông "có tuổi", rãnh vảy tối, đỉnh vảy sáng.
Đỉnh sáng, rãnh tối là chuyện tự nhiên. Những chỗ nhô ra được cọ sạch hằng ngày, chỗ trũng tích lớp màu. Một con tỳ hưu đồng thau đeo vài tháng thường tự có hiệu ứng nổi khối mà thợ bạc phải làm tối nhân tạo mới có.
Mảng xanh dày, sần thì nên xử lý. Khác với lớp màu mỏng đều, những mảng xanh dày, xốp thường hình thành khi đồ đồng bị ẩm lâu, dính mồ hôi rồi cất kín. Lớp này bám cả ghét bẩn, có thể dây ra quần áo; nên làm sạch.
Đồng đỏ sẫm nhanh hơn đồng thau. Đồng gần nguyên chất phản ứng nhanh hơn với không khí, nên một mặt dây tỳ hưu đồng đỏ có thể chuyển nâu chỉ sau vài tuần. Nếu bạn thích màu hồng tươi, cần lau thường xuyên hoặc chọn món có phủ sơn bảo vệ.
Tỳ hưu đồng có phủ, mạ, nhuộm: đọc bề mặt trước khi chăm
Trước khi làm sạch, hãy biết con tỳ hưu đồng của bạn được hoàn thiện kiểu gì, vì mỗi kiểu chịu được cách xử lý khác nhau:
- Đồng trần: không có lớp phủ, sờ thấy hơi khô, đổi màu đều. Chịu được làm sạch nhẹ và đánh bóng.
- Đồng phủ sơn bóng trong suốt: bề mặt bóng như có lớp kính mỏng, đổi màu rất chậm. Không chà mạnh, không dùng chất tẩy, vì lớp sơn bong loang lổ còn khó coi hơn đồng xỉn.
- Đồng mạ màu (mạ vàng, mạ bạc, mạ đen): khi mòn lộ màu đồng ở đỉnh sừng. Chăm như đồ xi, không dùng chất đánh bóng mài mòn.
- Đồng nhuộm giả cổ: rãnh được làm tối bằng hoá chất. Đánh bóng mạnh sẽ mất phần tối có chủ ý.
- Đồng kết hợp đá, men, dây vải: tháo khỏi dây nếu được, tránh nước và hoá chất ở phần đá, men.
Nếu không chắc, hãy thử cách nhẹ nhất ở một góc khuất dưới bụng con tỳ hưu trước khi làm cả con. Phản ứng ở một điểm nhỏ cho bạn biết bề mặt có lớp phủ hay không.
Làm sạch tỳ hưu đồng trần đúng cách
Với tỳ hưu đồng trần, không phủ sơn, không gắn đá, bạn có thể làm theo các bước sau, dừng lại ở bước thấy vừa ý:
- Rửa bằng nước ấm pha xà phòng trung tính, chải nhẹ bằng bàn chải lông mềm dọc theo rãnh vảy.
- Tráng sạch, thấm khô bằng khăn bông, để khô hẳn, nhất là trong lỗ xỏ và các khe giữa chân.
- Lau bằng khăn đánh bóng dành cho đồ đồng hoặc một lượng rất nhỏ kem đánh bóng kim loại màu, chỉ ở các đỉnh nổi nếu bạn muốn giữ rãnh tối.
- Với mảng xanh dày, có thể dùng cách dân gian là chấm nước cốt chanh pha muối lên chỗ đó trong thời gian ngắn rồi tráng thật kỹ; chỉ dùng cho đồng trần, không dùng cho món có lớp phủ, đá, men.
- Lau khô lần cuối; nếu muốn chậm đổi màu, có thể nhờ tiệm phủ một lớp sơn bảo vệ trong suốt.
Không ngâm đồ đồng qua đêm trong giấm, nước ngọt có ga hay dung dịch tẩy, vì axit để lâu ăn vào bề mặt, làm mờ chi tiết nhỏ và để lại vết loang hồng khó xử lý.
Ai hợp với tỳ hưu đồng, và khi nào nên chọn chất liệu khác
Tỳ hưu đồng hợp với người thích màu ấm, thích vẻ thủ công, mộc, không ngại món đồ thay đổi theo thời gian. Nó cũng hợp khi bạn muốn đeo thử một kiểu dáng — vòng dây dù, vòng da, mặt dây to — trước khi quyết định đặt làm bằng bạc hay vàng. Vì đồng nhẹ ví, mất hay gãy cũng ít tiếc hơn.
Ngược lại, nếu da bạn hay ngứa với đồ kim loại, nếu bạn làm việc trong môi trường nóng ẩm và ra nhiều mồ hôi, hoặc nếu bạn muốn món trông như mới suốt nhiều năm, đồng có lẽ không phải lựa chọn thoải mái. Bạc 925 xi rhodium, thép không gỉ dùng cho trang sức, hay vàng là những hướng khác để cân nhắc.
Ví dụ giả định: một người làm việc ngoài trời ở Cần Thơ thích một chặn vòng tỳ hưu đồng thau trên dây dù, sau hai tuần thấy cổ tay có vệt xanh và mặt con tỳ hưu sẫm lại. Nếu người đó thích màu sẫm, chỉ cần rửa tay và lau món đồ mỗi tối; nếu không thích, chuyển sang một con cùng dáng làm bằng bạc hoặc phủ sơn bảo vệ là cách xử lý gọn hơn là cố đánh bóng mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Đeo tỳ hưu đồng bị xanh da có độc không?
Với người lớn khoẻ mạnh đeo bình thường, vệt xanh do muối đồng trên da thường không gây hại và rửa bằng xà phòng là hết. Nếu da đỏ, ngứa, nổi mụn nước thì đó có thể là phản ứng dị ứng; nên tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu.
Làm sao biết tỳ hưu là đồng thau hay vàng?
Đồng thau nhẹ hơn vàng rất nhiều ở cùng kích cỡ, thường không có dấu tuổi vàng, và sau một thời gian sẽ xỉn sẫm. Cách chắc chắn là thử ở tiệm vàng bằng máy phân tích. Đừng dựa vào màu, vì đồng thau mới đánh bóng nhìn rất giống vàng.
Tỳ hưu đồng có đeo khi tắm được không?
Không nên. Nước, xà phòng, dầu gội làm đồng đổi màu nhanh và loang không đều, còn dây vải, dây dù hút nước lâu khô. Tháo ra khi tắm, lau khô rồi cất là cách giữ món lâu hơn.
Có nên giữ lớp màu sẫm trên tỳ hưu đồng không?
Tuỳ ý thích. Lớp màu mỏng đều làm con tỳ hưu có khối và trông có tuổi, nhiều người coi đó là nét đẹp. Chỉ nên làm sạch khi có mảng xanh dày, sần hoặc cặn bẩn trong rãnh.
Tỳ hưu đồng có bền bằng tỳ hưu bạc không?
Đồng thau và đồng thanh khá cứng, giữ chi tiết sừng, vảy không kém bạc 925, có khi còn tốt hơn. Điểm yếu của đồng là đổi màu và phản ứng với mồ hôi, chứ không phải độ bền cơ học.
Mua tỳ hưu đồng cho trẻ nhỏ có được không?
Nên thận trọng. Trẻ hay ngậm, cắn đồ, và hàng đồng không rõ thành phần có thể chứa tạp chất. Nếu vẫn muốn tặng, chọn nơi bán nói rõ chất liệu, chọn món không có chi tiết nhỏ dễ rời, và luôn có người lớn trông.