Tỳ hưu bạc xi vàng hay xi rhodium là con tỳ hưu bạc được phủ một lớp kim loại khác rất mỏng bằng phương pháp mạ điện, để đổi màu hoặc chống xỉn. Lớp xi thường chỉ dày cỡ một phần nhỏ của một phần nghìn milimet đến vài phần nghìn milimet, nên sớm muộn cũng mòn ở những chỗ cọ xát nhiều. Trên một con tỳ hưu, đó là sừng, đỉnh đầu, sống lưng và các móng chân.
Hiểu lớp xi là thứ "có hạn dùng" giúp bạn chọn đúng loại, kiểm hàng đúng chỗ khi mua và không thất vọng khi thấy con tỳ hưu vàng óng của mình lộ ra màu trắng ở đỉnh sừng sau một thời gian. Bài này so các loại xi hay gặp trên tỳ hưu bạc, chỉ chỗ mòn trước, cách đọc vết bong để biết lỗi xưởng hay lỗi dùng, và việc xi lại ở tiệm diễn ra thế nào.
Xi là gì và vì sao lớp xi trên tỳ hưu luôn mỏng
Xi, hay mạ điện, là cách nhúng món đồ đã làm sạch vào bể dung dịch chứa muối kim loại, cho dòng điện chạy qua để kim loại bám thành lớp mỏng trên bề mặt. Thợ điều chỉnh độ dày bằng thời gian, cường độ dòng điện và nồng độ dung dịch. Lớp xi càng dày thì càng tốn kim loại quý và càng mất công, nên phần lớn đồ đeo bạc xi trên thị trường có lớp xi mỏng, đủ để đổi màu và giữ đẹp một thời gian.
Với tỳ hưu, hình khối nhiều góc cạnh khiến lớp xi không đều tuyệt đối. Dòng điện tập trung ở những chỗ nhô ra, nên đỉnh sừng và sống lưng thường nhận lớp xi dày hơn một chút, còn sâu trong rãnh vảy, trong miệng, dưới bụng lớp xi mỏng hơn. Nghịch lý là chính những chỗ nhô ra lại cọ xát nhiều nhất khi đeo, nên vẫn mòn trước.
Một số thuật ngữ quốc tế quy định độ dày tối thiểu cho các loại bạc mạ vàng cao cấp, ví dụ chữ vermeil ở một số nước dùng cho bạc phủ vàng đạt độ dày và tuổi vàng nhất định. Ở quầy trong nước, chữ "xi vàng" thường không đi kèm con số độ dày, vì vậy bạn nên hỏi trực tiếp người bán xem lớp xi thuộc loại thường hay loại dày. Một lớp xi dày hơn không làm con tỳ hưu bất hoại, nhưng kéo dài rõ rệt khoảng thời gian trước khi vết mòn đầu tiên xuất hiện, nhất là với nhẫn đeo hằng ngày.
Các loại xi hay gặp trên tỳ hưu bạc
Bảng dưới gom những loại xi thường gặp trên nhẫn, chặn vòng, mặt dây tỳ hưu bạc và đặc điểm khi đeo. Độ bền thực tế phụ thuộc độ dày lớp xi và cách đeo nhiều hơn là tên gọi.
| Loại xi | Màu | Ưu điểm | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|
| Rhodium (hay gọi xi bạch kim) | Trắng lạnh, rất sáng | Chậm xỉn, cứng hơn bạc | Mòn lộ màu bạc ấm ở sừng, lưng; khó nhận ra sớm vì màu gần nhau |
| Vàng (thường gọi theo màu 18K, 24K) | Vàng ấm | Cho màu vàng với chi phí thấp hơn vàng đặc | Vết mòn lộ trắng rất rõ; dễ trầy khi cọ đá, kim loại khác |
| Vàng hồng | Hồng đồng | Màu dịu, hợp da ngăm | Thành phần có đồng nên có thể sẫm màu theo thời gian |
| Ruthenium, xi đen | Xám đen, đen bóng | Đều màu, làm nổi khối vảy | Mòn lộ bạc trắng ở đỉnh, đôi khi lại được ưa vì trông cổ |
| Hai màu (vàng và trắng) | Ví dụ thân trắng, sừng và móng vàng | Nổi chi tiết | Phải che chắn khi xi; chỗ chuyển màu là chỗ dễ lem |
Chữ "18K", "24K" trên tem của bạc xi vàng chỉ nói màu hoặc loại vàng trong dung dịch, không có nghĩa con tỳ hưu bằng vàng 18K. Khi mua, hãy chắc rằng hoá đơn ghi "bạc 925 xi vàng" chứ không chỉ ghi "vàng 18K".
Lớp xi mòn ở đâu trước trên một con tỳ hưu
Đỉnh sừng và đỉnh đầu. Đây là điểm cao nhất, va vào mặt bàn, cạnh tủ, quai túi nhiều nhất. Trên tỳ hưu xi vàng, chấm trắng đầu tiên thường xuất hiện ở đây, sau vài tháng đến vài năm tuỳ cách đeo.
Sống lưng và đuôi. Với chặn vòng, sống lưng hướng ra ngoài và cọ vào tay áo, mép bàn khi gõ phím. Đuôi xoắn nhô cao cũng mòn sớm.
Mặt nhẫn và vai nhẫn. Nhẫn tỳ hưu chịu cọ xát nhiều hơn vòng: cầm nắm, rửa tay, cho tay vào túi. Vai nhẫn hai bên con tỳ hưu thường mòn trước cả con vật.
Mép lỗ xỏ và khoen treo. Dây chuyền kim loại, dây thép cọ liên tục vào lòng khoen, lớp xi ở đây mòn nhanh và lộ màu bạc bên trong, thường khó thấy nếu không soi.
Mặt dưới tiếp xúc da. Mồ hôi và kem dưỡng làm lớp xi mặt trong xỉn hoặc loang sớm hơn mặt ngoài, đặc biệt với xi vàng hồng. Chỗ này ít ai nhìn thấy nên thường được phát hiện muộn, khi da bắt đầu có vệt màu hoặc thấy ngứa.
Rãnh vảy và miệng. Ngược lại, những chỗ trũng ít bị cọ nên lớp xi ở đây giữ lâu nhất. Vì vậy một con tỳ hưu xi vàng đeo lâu năm thường có rãnh vẫn vàng mà đỉnh đã trắng, tạo hiệu ứng hai tông tự nhiên.
Kiểm lớp xi khi mua tỳ hưu bạc xi
Bạn có thể kiểm lớp xi tại quầy bằng mắt thường và một chiếc đèn sáng, không cần dụng cụ. Trình tự gợi ý:
- Xoay con tỳ hưu dưới đèn, nhìn màu có đều từ đầu tới đuôi không, đặc biệt trong rãnh vảy và dưới bụng.
- Soi mép lỗ xỏ, chân khoen, chỗ hàn: chỗ xi thiếu thường để lộ màu bạc trắng hoặc màu xỉn.
- Tìm bọt, rỗ nhỏ, vệt loang như vân dầu; đó là dấu hiệu khâu làm sạch trước khi xi chưa kỹ.
- Với món hai màu, nhìn đường chuyển giữa vàng và trắng có sắc gọn hay lem nhoè.
- Hỏi lõi là bạc 925 hay đồng, hợp kim; lõi đồng khi lớp xi mòn sẽ lộ màu đỏ hoặc vàng sẫm thay vì trắng.
- Hỏi tiệm có nhận xi lại không, xi lại có phải tháo đá không, mất bao lâu.
Ví dụ giả định: hai mặt dây tỳ hưu bạc xi vàng nhìn giống nhau trên ảnh, nhưng soi dưới đèn, một mặt có vệt trắng mảnh ở chân khoen và vài chấm rỗ trên lưng. Chênh lệch nhỏ đó thường báo trước món nào sẽ bong sớm hơn.
Xi bong, đổi màu: đọc vết hỏng để biết lỗi xưởng hay lỗi dùng
Mòn từ từ ở chỗ nhô ra là hao mòn tự nhiên, đúng như cách lớp xi được dự kiến sẽ hỏng. Còn nếu lớp xi bong thành mảng, phồng rộp, tróc như vảy ở cả những chỗ ít cọ xát như dưới bụng hay sâu trong rãnh, thì thường là do lớp xi bám kém ngay từ đầu, có thể vì bề mặt chưa được tẩy dầu sạch trước khi xi. Trường hợp này bạn có cơ sở để trao đổi với nơi bán.
Lớp xi vàng chuyển màu sẫm, loang đỏ ở mặt trong thường liên quan đến mồ hôi, nước hoa, chất tẩy rửa, hoặc lớp xi quá mỏng để kim loại bên dưới phản ứng qua. Lớp xi rhodium chuyển màu ngà, xỉn ở đỉnh sừng là dấu hiệu đã mòn tới bạc. Vết xước thẳng sâu là va chạm cơ học, thường do đeo chung với vòng đá cứng hoặc đồng hồ.
Khi mang món bị bong đi trao đổi, hãy mang theo hoá đơn, chụp ảnh vết hỏng dưới ánh sáng tốt, kể rõ bạn đã đeo bao lâu, có tiếp xúc hoá chất không. Người bán thiện chí thường phân biệt được hai loại hỏng này và có hướng xử lý; còn quy định đổi trả cụ thể thì tuỳ từng nơi, nên hỏi trước khi mua.
Xi lại tỳ hưu bạc ở tiệm diễn ra thế nào
Xi lại là việc của thợ có bể xi và hoá chất chuyên dụng. Một số dung dịch xi chứa hoá chất độc, cần thông gió và đồ bảo hộ, nên đây không phải việc tự làm ở nhà. Quy trình thường gồm:
- Tháo đá, tháo dây, tháo phần không chịu được hoá chất nếu có.
- Tẩy lớp xi cũ còn sót hoặc đánh bóng để bề mặt đồng nhất; với tỳ hưu nhiều chi tiết, thợ phải đánh nhẹ để không mài cụt sừng, móng.
- Tẩy dầu, làm sạch bằng máy siêu âm và dung dịch, tráng nước — khâu quyết định lớp xi mới có bám chắc hay không.
- Xi lót nếu cần, rồi xi lớp màu theo yêu cầu; món hai màu phải che chắn từng phần.
- Tráng, sấy khô, gắn lại đá và dây, kiểm màu dưới đèn.
Mỗi lần đánh bóng trước khi xi lại đều lấy đi một chút bạc. Một con tỳ hưu xi lại nhiều lần sẽ dần mất độ sắc ở các chi tiết, nên đừng xi lại quá dày đặc chỉ vì một chấm mòn nhỏ. Nhiều người chọn để vết mòn tự nhiên ở đỉnh sừng và chỉ xi lại khi màu loang thấy rõ từ xa.
Đeo và chăm tỳ hưu bạc xi cho bền màu
Lớp xi không thể giữ mãi, nhưng cách đeo quyết định nó bền vài tháng hay vài năm:
- Không dùng khăn đánh bóng bạc có tẩm hoá chất cho món xi vàng; chỉ lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm.
- Không ngâm dung dịch làm sáng bạc, không dùng cách giấy nhôm và baking soda cho món xi.
- Tháo ra khi rửa bát, giặt đồ, dọn nhà với chất tẩy, khi tập tạ, leo núi, làm vườn.
- Xịt nước hoa, thoa kem chống nắng xong đợi khô rồi mới đeo.
- Không đeo nhẫn tỳ hưu xi chung ngón hay sát ngón với nhẫn đính đá cứng.
- Cất riêng từng món, tránh để chung trong một túi với dây chuyền thép, chìa khoá.
Nếu bạn đeo con tỳ hưu xi trên vòng hạt đá, nên quan sát chỗ con vật tiếp giáp với hai hạt hai bên. Hạt đá cứng xoay qua xoay lại theo cổ tay, cọ đúng vào hông con tỳ hưu, và lớp xi ở hai bên hông thường mòn thành hai vệt tròn nhỏ. Chèn một hạt đệm kim loại hoặc một vòng cao su mỏng không lưu huỳnh giữa tỳ hưu và hạt đá giúp giảm hẳn vết mòn này.
Câu hỏi thường gặp
Xi rhodium và xi bạch kim có phải một không?
Ở quầy trang sức Việt Nam, "xi bạch kim" thường dùng để chỉ xi rhodium, vì rhodium thuộc nhóm kim loại bạch kim. Đó không phải lớp platin. Nếu bạn cần chính xác, hãy hỏi người bán dùng kim loại gì và ghi lên hoá đơn.
Tỳ hưu bạc xi vàng có bán lại theo giá vàng không?
Không. Lớp vàng quá mỏng để tính theo vàng. Khi bán lại, tiệm thường tính theo lượng bạc của lõi, sau khi trừ các phần không phải bạc, và không tính tiền công cũng như lớp xi.
Bao lâu thì nên xi lại một con tỳ hưu bạc?
Không có mốc cố định. Người đeo nhẫn hằng ngày có thể thấy mòn sau vài tháng, người đeo mặt dây ít cọ xát có thể giữ vài năm. Xi lại khi vết mòn thấy rõ và bạn không thích, đừng xi lại theo lịch.
Lớp xi bong có gây hại cho da không?
Bản thân vết mòn không gây hại. Nhưng khi lớp xi mòn, da tiếp xúc với kim loại bên dưới; nếu lõi là hợp kim có niken hoặc lớp lót niken, người nhạy cảm có thể bị ngứa, đỏ. Khi đó nên tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu.
Có nên chọn tỳ hưu bạc xi vàng thay cho tỳ hưu vàng đặc không?
Đó là lựa chọn theo nhu cầu. Bạc xi vàng cho màu vàng với chi phí thấp, nhưng lớp xi cần chăm và xi lại. Vàng đặc không có lớp xi để mòn nhưng nặng ví hơn. Bài này không khuyên mua món nào để tích trữ; hãy chọn theo cách bạn sẽ đeo.
Tỳ hưu xi đen bị lộ trắng ở đỉnh vảy có phải hỏng không?
Không hẳn. Nhiều người lại thích vì đỉnh vảy sáng, rãnh tối trông như bạc giả cổ. Nếu muốn đều màu trở lại, mang ra tiệm xi lại. Nếu thích vẻ mòn tự nhiên, chỉ cần lau khô và cất riêng.