Tỳ hưu vàng, bạc gãy sừng, gãy đuôi, móp thân, tuột khoen phần lớn sửa được ở tiệm vàng bạc bằng cách hàn, nắn, làm lại khoen; tỳ hưu đá, ngọc gãy thì thường chỉ dán hoặc mài lại cho gọn, không liền như cũ; tỳ hưu trầm, gỗ gãy có thể dán và làm lại bề mặt. Kết quả phụ thuộc vào chất liệu, chỗ gãy và tay thợ. Trước khi giao món, bạn nên hỏi rõ cách sửa, phần kim loại thêm hoặc mất, thời gian, chi phí và tình trạng sau sửa.
Bài này không hướng dẫn tự hàn, tự nắn món kim loại quý ở nhà: dụng cụ, nhiệt và hoá chất của nghề có rủi ro, và làm hỏng thì khó cứu. Bài giúp bạn hiểu thợ có thể làm gì, mang món đi sao cho không mất mảnh, và nhận lại thế nào cho chắc. Bài không nêu tên tiệm, không nêu giá công.
Việc đầu tiên khi tỳ hưu bị gãy
Khi sừng, đuôi hay móng gãy rời, việc quan trọng nhất là giữ lại mảnh gãy. Mảnh nhỏ bằng hạt gạo vẫn là vàng, bạc, và với thợ, hàn lại mảnh gốc giữ được dáng và màu tốt hơn đắp kim loại mới. Bạn cho mảnh vào một túi nhỏ hoặc gói giấy, ghi chú ngay để không nhầm với rác.
Ngừng đeo món ngay. Một chặn tỳ hưu nứt chân sừng đeo tiếp vài ngày có thể gãy hẳn và rơi mất; một khoen đã mở miệng có thể tuột khỏi dây chuyền bất cứ lúc nào. Với vòng hạt, nếu dây sắp đứt, bạn tháo con tỳ hưu ra cất riêng.
Chụp ảnh món ở tình trạng hiện tại, cả chỗ gãy và tổng thể. Ảnh này giúp bạn trao đổi với thợ, so sánh sau khi nhận lại, và là căn cứ nếu món còn trong thời gian bảo hành. Nếu còn phiếu mua, mang theo: món gãy do lỗi chế tác trong thời gian đầu có thể được nơi bán xử lý.
Nếu món gãy do va mạnh, bạn xem luôn những chỗ khác: sừng còn lại có cong không, khoen có bị kéo giãn không, đá mắt có lỏng không. Va đập đủ làm gãy một chỗ thường để lại vết ở chỗ khác, và nói luôn với thợ một lần sẽ đỡ mất công đi lại.
Hỏng gì, sửa thế nào
Bảng dưới gom những hỏng hóc thường gặp trên tỳ hưu đeo người và hướng sửa phổ biến. Mỗi thợ có cách làm riêng; bảng chỉ để bạn biết hỏi.
| Hỏng | Chất liệu | Hướng sửa thường gặp |
|---|---|---|
| Gãy sừng, gãy đuôi | Vàng, bạc | Hàn lại mảnh gốc; mất mảnh thì đắp kim loại cùng tuổi rồi chạm lại |
| Móp thân, bẹp bụng | Vàng, bạc rỗng | Nắn từ bên trong nếu có lỗ, hoặc đắp, khó trả về đúng dáng cũ |
| Tuột khoen, mòn khoen | Kim loại | Làm khoen mới, hàn chắc lại |
| Rơi đá mắt | Kim loại gắn đá | Gắn đá mới cùng cỡ, làm lại ngàm giữ |
| Mẻ sừng, mẻ đuôi | Đá, ngọc | Mài lại cho tròn mép, dáng thay đổi ít nhiều |
| Gãy rời | Đá, ngọc | Dán bằng keo chuyên dụng, hoặc bọc kim loại che chỗ nối |
| Nứt, gãy | Trầm, gỗ, sừng | Dán, làm lại bề mặt; vết nối có thể còn thấy |
| Lỗ xỏ mòn rộng, nứt | Mọi chất liệu | Lót ống kim loại, hoặc chuyển sang kiểu đeo khác |
Với tỳ hưu vàng, bạc rỗng, bẹp thân là ca khó nhất: lớp kim loại mỏng, nắn dễ nứt, đắp thì tăng trọng lượng và đổi dáng. Nhiều thợ sẽ nói thật là chỉ làm được ở mức "đỡ xấu". Nghe được câu ấy là dấu hiệu của thợ nói thật.
Hiểu sơ về cách thợ sửa kim loại
Hàn lửa. Thợ dùng que hàn cùng tuổi hoặc gần tuổi với món và ngọn lửa nhỏ để nối. Nhiệt lan ra xung quanh, nên đá mắt, viên ngậm, phần men, phần xi thường phải tháo ra trước hoặc được che chắn.
Hàn laser. Nhiều tiệm có máy hàn laser, tập trung nhiệt ở một điểm rất nhỏ, hợp với chỗ gãy gần đá hoặc chi tiết mảnh như móng, sừng. Không phải chỗ nào cũng có máy này.
Nắn, gò. Món móp được đỡ từ bên trong hoặc gõ nhẹ từ bên ngoài trên đe nhỏ. Kim loại cứng như vàng tuổi thấp dễ nứt khi nắn.
Đắp và chạm lại. Khi mảnh gốc mất, thợ đắp thêm kim loại rồi dũa, chạm cho ra hình. Phần này phụ thuộc rất nhiều vào tay nghề và mắt thẩm mỹ.
Đánh bóng, xi lại. Sau khi hàn, chỗ sửa thường bị đổi màu, cần đánh bóng; món xi vàng, xi rhodium phải xi lại toàn bộ để đều màu.
Hai ca riêng: nhẫn tỳ hưu chật lỏng và lỗ xỏ chặn vòng bị mòn
Nhẫn tỳ hưu thường được nới hoặc thu ni sau một thời gian, vì tay thay đổi theo cân nặng, theo mùa. Với nhẫn trơn đai, thợ cắt đai rồi chèn thêm hoặc bớt đi một đoạn kim loại, hàn lại và đánh bóng. Với nhẫn tỳ hưu đúc liền khối, đai có hoa văn hoặc có chân tỳ hưu ôm xuống đai, việc nới khó hơn vì phải giữ hoa văn liền mạch; có mẫu chỉ nới được ít, có mẫu gần như không nới được. Bạn hỏi thợ trước mức nới tối đa và chỗ nối sẽ nằm ở đâu.
Với chặn tỳ hưu trên vòng hạt, hỏng hay gặp nhất là lỗ xỏ bị dây cứa mòn rộng, mép lỗ sắc hoặc nứt. Thợ có thể lót một ống kim loại mỏng vào lỗ để dây không cứa trực tiếp, mài tròn mép lỗ, hoặc với món đá nứt quanh lỗ thì khuyên chuyển sang kiểu đeo khác như bọc khung, treo làm mặt dây.
Hai ca này đều nên làm sớm, khi vừa thấy nhẫn chật, lỏng hay vừa thấy mép lỗ bắt đầu sắc. Để lâu, nhẫn lỏng dễ tuột mất, lỗ xỏ sắc làm đứt dây.
Hỏi gì trước khi giao món cho thợ
Những câu hỏi dưới đây giúp hai bên hiểu nhau và tránh tranh cãi khi nhận lại:
- Sửa bằng cách nào: hàn lại mảnh gốc, đắp mới hay mài lại?
- Có phải tháo đá, viên ngậm, dây không; tháo ra có rủi ro gì?
- Có thêm kim loại không, thêm loại gì, tuổi bao nhiêu, tính tiền thế nào?
- Trọng lượng món trước khi giao là bao nhiêu; nhờ cân và ghi lên giấy biên nhận.
- Sau khi sửa, dáng và màu sẽ thay đổi ra sao, chỗ sửa có còn thấy không?
- Bao lâu thì xong, chi phí dự kiến, có phát sinh thì báo trước không?
- Nếu sửa không được hoặc làm hỏng thêm thì xử lý thế nào?
Biên nhận nên ghi tên món, chất liệu theo lời bạn, trọng lượng khi giao, mô tả chỗ hỏng, việc sẽ làm, ngày hẹn. Chụp ảnh biên nhận cùng món ngay tại quầy. Với món có giá trị tình cảm, bạn có thể hỏi có được đứng xem hoặc nhận lại trong ngày không.
Nhận lại món: kiểm theo thứ tự
Khi nhận lại, bạn kiểm ngay tại tiệm, dưới đèn tốt:
- Đối chiếu với ảnh trước khi giao: dáng, chi tiết, màu có khớp không.
- Nhìn kỹ chỗ sửa bằng kính lúp nếu có: mối hàn liền, không rỗ, không có vết đen.
- Nhờ cân lại, so với trọng lượng khi giao; chênh lệch nên khớp với phần thêm hoặc bớt đã thoả thuận.
- Kiểm đá mắt còn chắc, khoen đóng kín, lỗ xỏ không có cạnh sắc cứa dây.
- Đeo thử, cử động tay, xem món có vướng, có cạnh sắc không.
- Hỏi thời gian bảo hành cho phần đã sửa, nhận lại giấy ghi việc đã làm.
Nếu có điều chưa ổn, nói ngay khi còn ở tiệm. Rời tiệm rồi mới phát hiện thì khó chứng minh chỗ hỏng mới xảy ra lúc nào.
Trong vài tuần đầu đeo lại, bạn để ý chỗ sửa nhiều hơn bình thường. Mối hàn tốt sẽ không đổi gì; mối hàn yếu có thể lộ vết nứt nhỏ hoặc đổi màu. Phát hiện sớm thì mang lại tiệm trong thời gian bảo hành phần sửa.
Những việc không nên tự làm ở nhà
Dán sừng vàng gãy bằng keo dán nhanh có vẻ tiện, nhưng keo bám vào kim loại, khi mang đi hàn thợ phải làm sạch, có khi làm khó việc sửa. Kẹp khoen bằng kìm có thể làm khoen nứt hoặc méo, dây vẫn tuột. Nắn món móp bằng cách bóp tay hay kẹp kìm thường làm nứt kim loại mỏng.
Tự dùng đèn khò, mỏ hàn thiếc với vàng, bạc là việc không nên: nhiệt độ sai làm chảy chi tiết, thiếc lẫn vào vàng làm thợ khó sửa đúng về sau, và hoá chất làm sạch sau hàn trong nghề cần được xử lý an toàn. Những việc đó để thợ làm, trong xưởng có thông gió.
Với tỳ hưu đá, ngọc gãy, nếu muốn dán tạm, bạn hỏi nơi bán hoặc thợ chạm đá loại keo phù hợp, và chấp nhận vết nối. Với trầm, gỗ, cứ giữ mảnh gãy khô ráo rồi mang đến người làm đồ gỗ, đồ trầm.
Khi nào không nên sửa nữa
Có lúc sửa không đáng: món kim loại mạ gãy lõi kẽm thường không hàn được tử tế; món đá ép bột gãy thì keo dán chỉ là tạm; món bạc rỗng móp nhiều chỗ thì công sửa có khi gần bằng làm mới. Trong những trường hợp này, thợ nói thật là giúp bạn.
Với vàng, bạc, nếu không muốn sửa, bạn vẫn có lựa chọn khác: bán lại phần kim loại, hoặc nhờ đúc lại thành món mới. Đúc lại sẽ mất công và một ít hao hụt, nhưng giữ được phần kim loại của món cũ, điều nhiều người thích khi đó là quà của người thân. Chuyện đặt làm mẫu mới có các bài riêng ở mục chế tác, đặt làm và khắc.
Với món có giá trị tình cảm, đôi khi giữ nguyên chỗ gãy và cất làm kỷ niệm cũng là một cách. Không phải món nào cũng cần trở lại như mới.
Một gợi ý thực tế: trước khi quyết định, bạn có thể hỏi ý kiến hai thợ khác nhau. Nếu cả hai cùng nói sửa được và mô tả cách làm giống nhau, bạn yên tâm hơn. Nếu ý kiến trái ngược, bạn có thêm thông tin để cân nhắc, nhất là với món giá trị lớn.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu vàng gãy sừng hàn lại có bị mất tuổi vàng không?
Nếu thợ dùng que hàn cùng tuổi hoặc gần tuổi, phần vàng gần như không đổi về tổng thể. Mối hàn có thể có tuổi khác một chút. Bạn hỏi thợ dùng que hàn tuổi bao nhiêu và nhờ ghi lên biên nhận nếu cần.
Tỳ hưu bị mất hẳn một sừng có làm lại được không?
Với vàng, bạc thì được: thợ đắp kim loại rồi chạm lại sừng theo dáng sừng còn lại. Kết quả phụ thuộc nhiều vào tay nghề, và trọng lượng tăng thêm phần kim loại mới. Với đá, ngọc thì không làm lại sừng được, chỉ mài gọn chỗ gãy.
Sửa tỳ hưu ở tiệm khác nơi mua có được không?
Được, nhưng nếu món còn trong thời hạn bảo hành của nơi bán, sửa ở nơi khác có thể làm mất quyền bảo hành. Nếu không còn bảo hành, bạn chọn thợ có kinh nghiệm với món nhỏ, có máy hàn phù hợp và chịu ghi biên nhận rõ ràng.
Rơi mất đá mắt tỳ hưu thì gắn đá gì thay?
Bạn có thể chọn đá cùng loại cũ nếu biết, hoặc đá khác cùng cỡ, cùng màu theo ý thích. Hỏi thợ rõ là đá tự nhiên, đá tổng hợp hay thuỷ tinh để biết mình nhận gì, và nhờ làm chắc lại ngàm để đá mới không rơi tiếp.
Tỳ hưu bị gãy có phải điềm xấu không?
Có người tin tỳ hưu gãy là món đã "đỡ" cho chủ một chuyện không may. Đó là quan niệm dân gian, không có bằng chứng; về mặt vật lý, món gãy vì va đập hoặc vì chỗ đó mảnh. Bạn có thể sửa, đúc lại hay cất làm kỷ niệm tuỳ ý, không cần lo lắng.