Những biểu tượng hay đi kèm tỳ hưu đeo tay như đồng tiền lỗ vuông trong miệng, thỏi nguyên bảo dưới chân, hạt châu ôm trước ngực hay mây lửa quanh thân đều có lịch sử riêng, và phần lớn được gắn vào tỳ hưu khá muộn, khi hình tượng này được hiểu như linh vật tài lộc trong dân gian hiện đại. Tượng tịch tà, thiên lộc thời Hán, Nam triều không ngậm tiền, không cưỡi thỏi vàng. Chúng chỉ có thân thú, đôi cánh, cái sừng và cái miệng há, những chi tiết gốc mà ngày nay nhiều người lại ít để ý nhất.
Bài lần lại từng biểu tượng: nó vốn là gì, mang nghĩa gì trong văn hoá Hoa – Việt, và khi gắn lên tỳ hưu thì nghĩa đó được hiểu thế nào. Ý nghĩa tài lộc được kể như văn hoá tham khảo; đó là quan niệm, không có bằng chứng. Phần cách đọc tư thế ôm tiền như một chi tiết tay nghề thì có ở danh mục đọc dáng riêng.
Đồng tiền lỗ vuông trong miệng
Đồng tiền tròn có lỗ vuông ở giữa là hình dạng tiền kim loại phổ biến của Trung Hoa qua rất nhiều triều đại, và cũng là dạng tiền đồng của các triều đại Việt Nam trước thời cận đại. Lỗ vuông giúp xâu tiền thành chuỗi. Hình "ngoài tròn trong vuông" về sau được gán thêm nghĩa trời tròn đất vuông, và trở thành biểu tượng của tiền bạc nói chung trên tranh, gốm, đồ trang trí.
Hình đồng tiền đã xuất hiện trên nhiều linh vật khác từ lâu, nổi bật là con cóc ba chân ngậm tiền trong tranh dân gian Trung Hoa. Khi tỳ hưu được kể là thú "ăn vàng bạc", việc đặt đồng tiền vào miệng nó là bước tự nhiên để hình ảnh khớp với lời kể. Đó là quan niệm, không có bằng chứng.
Trên đồ đeo, đồng tiền trong miệng tỳ hưu có khi là một khối liền, có khi là chi tiết rời xoay được. Đồng tiền xoay được nhìn vui mắt nhưng là chỗ dễ kẹt bụi, dễ mòn khoen. Mặt đồng tiền thường có bốn chữ nhỏ mô phỏng tiền cổ, phần lớn chỉ là nét trang trí, không đọc được như tiền thật. Với người Việt, hình đồng tiền lỗ vuông còn gợi nhớ những xâu tiền đồng cổ trong bảo tàng, trong chum vại khai quật, nên nó mang thêm sắc thái hoài cổ chứ không chỉ là ký hiệu giàu có.
Thỏi nguyên bảo dưới chân
Nguyên bảo là tên gọi thỏi bạc, thỏi vàng đúc hình thuyền, hai đầu cong lên, giữa phồng, dùng trong giao dịch lớn ở Trung Hoa qua nhiều thế kỷ, phổ biến nhất ở các thời Minh, Thanh. Tên gọi "nguyên bảo" có nhiều cách giải thích khác nhau về nguồn gốc, các tài liệu chưa thống nhất.
Trong mỹ thuật dân gian, hình thỏi nguyên bảo trở thành ký hiệu của sự sung túc, xuất hiện trên tranh Tết, trong tay Thần Tài, trên mâm cỗ giả. Tỳ hưu đứng hoặc nằm trên một thỏi nguyên bảo là cách ghép hai ký hiệu lại thành một câu chuyện hình ảnh. Mẫu này rất mới so với lịch sử hình tượng, có lẽ chỉ phổ biến trong vài chục năm gần đây.
Với người đeo, nguyên bảo dưới chân làm món đồ cao và nặng hơn. Trên chặn vòng hạt, nó tạo một khối nhô dày phía mặt vòng. Trên mặt dây, nó cho đế phẳng để món đồ nằm ổn định trên ngực. Đây là chuyện thiết kế, nên chọn theo sự tiện của bạn hơn là theo lời kể về tài lộc. Riêng với tỳ hưu vàng, thỏi nguyên bảo đúc liền thường làm tăng trọng lượng đáng kể; nếu bạn quan tâm tới trọng lượng vàng của món đồ, hãy hỏi cân riêng phần thân và phần đế khi có thể, hoặc ít nhất hỏi đế đặc hay rỗng.
Hạt châu, mây lửa và vài biểu tượng khác
Hạt châu. Hạt tròn ôm trước ngực hoặc ngậm trong miệng có gốc từ hình ảnh viên ngọc quý trong mỹ thuật phương Đông, như rồng vờn châu, sư tử vờn cầu. Khi gắn lên tỳ hưu, hạt châu thường làm bằng đá màu, ngọc trai nhân tạo hoặc kim loại đánh bóng. Câu hỏi nên đặt là hạt làm bằng gì và được giữ bằng chấu hay keo.
Mây và lửa quanh thân. Vân mây, ngọn lửa là hoa văn quen của các linh thú, thể hiện vẻ phi thường, không thuộc thế gian. Trên tỳ hưu, vân lửa thường ở khuỷu chân và dọc sống lưng, là chỗ thợ thể hiện tay nghề chạm.
Đồng tiền dưới đế. Một số mẫu đặt tỳ hưu trên một đế xếp nhiều đồng tiền chồng lên nhau. Đây là biến thể của cùng ý tưởng với nguyên bảo, chủ yếu thấy ở tượng bày, ít ở đồ đeo.
Hồ lô nhỏ trên lưng. Có mẫu gắn hồ lô nhỏ trên lưng tỳ hưu. Hồ lô có ý nghĩa riêng trong văn hoá dân gian; ghép lên tỳ hưu là sáng tạo hiện đại của thợ và người bán.
Dòng chữ chúc tụng. Có mẫu khắc chữ Hán ngắn mang ý chúc tụng lên thân hoặc đế. Bạn nên hỏi người bán chữ đó là chữ gì, nghĩa ra sao, tránh đeo một dòng chữ mình không hiểu.
Biểu tượng nào cổ, biểu tượng nào mới trên tỳ hưu
Bảng ước lượng mức độ "cổ" của mỗi biểu tượng khi gắn với tỳ hưu, không phải tuổi của bản thân biểu tượng đó.
| Biểu tượng | Tự thân biểu tượng | Gắn với tỳ hưu từ khi nào | Ghi chú cho người đeo |
|---|---|---|---|
| Dải cánh ở vai | Rất cổ | Từ tượng thú có cánh thời Hán | Chi tiết gốc của hình tượng |
| Sừng ngả sau | Rất cổ | Từ thời Hán, Nam triều | Chi tiết gốc, dễ gãy trên đồ đeo |
| Mây, lửa | Cổ | Có trên nhiều linh thú qua các thời | Chỗ nhìn tay nghề chạm |
| Hạt châu | Cổ | Phổ biến hơn trên tỳ hưu thời gần đây | Hỏi chất liệu và cách giữ hạt |
| Đồng tiền lỗ vuông | Cổ | Chủ yếu dân gian hiện đại | Đồng tiền xoay dễ mòn khoen |
| Thỏi nguyên bảo | Cổ | Chủ yếu vài chục năm gần đây | Làm món đồ cao, nặng hơn |
Điều rút ra: các chi tiết gốc của tỳ hưu là cánh, sừng, thân thú dáng mèo lớn; các biểu tượng tiền bạc là lớp gắn thêm. Không có gì sai khi thích lớp gắn thêm, chỉ cần biết đó là lớp mới.
Vì sao tỳ hưu hút thêm nhiều biểu tượng tiền bạc
Một hình tượng càng được kể là "linh vật tài lộc" thì càng thu hút thêm các ký hiệu tài lộc khác, giống như một chiếc nam châm. Quá trình này không có ai điều khiển; nó diễn ra qua hàng nghìn quyết định nhỏ của người làm khuôn, người bán, người mua. Mỗi lần một mẫu ngậm tiền bán chạy hơn mẫu trơn, xưởng lại có lý do làm thêm mẫu ngậm tiền.
Lý do thứ hai là tính dễ hiểu của hình ảnh. Một con thú có cánh tự nó không nói gì nhiều với người không biết lịch sử. Đặt thêm đồng tiền, thỏi vàng, hạt châu, thì ai nhìn cũng hiểu ngay đây là món đồ "cầu sung túc". Trong mùa quà Tết, quà khai trương, sự dễ hiểu ấy rất có giá trị với người mua.
Lý do thứ ba là chất liệu. Vàng và bạc vốn đã gắn với ý niệm tiền bạc; một con tỳ hưu vàng ngậm đồng tiền vàng là sự lặp lại có chủ ý, nhấn mạnh thêm. Cần nhắc lại: tất cả những ý nghĩa này là quan niệm, không có bằng chứng. Hiểu cơ chế hình thành giúp bạn thấy các biểu tượng ấy là sản phẩm của văn hoá thị trường, đáng quan sát như một hiện tượng, không đáng lo nếu món đồ của mình "thiếu" chúng.
Đọc biểu tượng trên đồ đeo như đọc một câu chuyện
Mỗi món tỳ hưu có biểu tượng đi kèm là một câu chuyện hình ảnh do thợ và người bán viết ra. Một con tỳ hưu ngậm tiền, cưỡi nguyên bảo, ôm hạt châu là câu chuyện dồn dập về sung túc. Một con tỳ hưu trơn, chỉ có cánh, sừng và đuôi là câu chuyện cổ điển, gần với hình tượng gốc. Không câu chuyện nào đúng hơn câu chuyện nào.
Có điều, câu chuyện càng nhiều biểu tượng thì món đồ càng nhiều chi tiết nhô, càng khó đánh bóng, càng dễ móc áo, kẹt bụi. Với đồ đeo hằng ngày, sự giản dị thường bền hơn. Với món quà ý nghĩa cho dịp đặc biệt, một con tỳ hưu nhiều biểu tượng lại thể hiện được lời chúc rõ ràng, miễn là lời chúc đó nói đúng mực.
Ví dụ giả định: chị Mai ở Nghệ An muốn tặng anh trai mới mở cửa hàng một mặt dây tỳ hưu. Chị phân vân giữa con cưỡi nguyên bảo và con trơn dáng cổ. Chị chọn con trơn, kèm tấm thiệp viết "chúc anh bền bỉ như những con thú đá canh lăng hai nghìn năm", một lời chúc không hứa hẹn tài lộc mà vẫn ấm áp.
Khi mua tỳ hưu có biểu tượng đi kèm, nên hỏi
Những câu hỏi dưới chủ yếu về chất liệu và độ bền, vì đó là chỗ biểu tượng gắn thêm hay có vấn đề.
- Đồng tiền trong miệng là khối liền hay rời, nếu rời thì có xoay được và khoen giữ làm bằng gì?
- Thỏi nguyên bảo đúc liền với thân hay hàn gắn sau, mối hàn ở đâu?
- Hạt châu là đá gì, có nhuộm hay phủ nhựa không, được giữ bằng chấu kim loại hay bằng keo?
- Dòng chữ khắc là chữ gì, nghĩa thế nào, có phải chữ đọc được hay chỉ là nét trang trí?
- Món đồ có nhiều chi tiết nhô như vậy thì làm sạch thế nào để không kẹt bụi, không làm bong lớp xi?
- Nếu biểu tượng gắn thêm bị rơi, cửa hàng có nhận gắn lại không?
Câu trả lời rõ ràng cho những câu hỏi này quan trọng hơn mọi lời giới thiệu về ý nghĩa. Cách làm sạch, cất giữ cụ thể theo từng chất liệu có danh mục riêng về giữ gìn trên trang này.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tỳ hưu ngậm đồng tiền?
Đồng tiền lỗ vuông là biểu tượng tiền bạc lâu đời trong văn hoá Hoa – Việt. Khi tỳ hưu được kể là thú ăn vàng bạc trong dân gian hiện đại, đồng tiền được đặt vào miệng cho khớp lời kể. Ý nghĩa tài lộc đó là quan niệm, không có bằng chứng.
Tỳ hưu cưỡi nguyên bảo có từ thời xưa không?
Thỏi nguyên bảo là vật có thật trong lịch sử, nhưng mẫu tỳ hưu đứng trên nguyên bảo là sáng tạo mới, phổ biến chủ yếu trong vài chục năm gần đây. Tượng tịch tà, thiên lộc cổ không có chi tiết này.
Hạt châu trên tỳ hưu làm bằng gì?
Tuỳ món, có thể là đá tự nhiên, đá nhuộm, ngọc trai nhân tạo, thuỷ tinh hoặc kim loại đánh bóng. Bạn nên hỏi rõ chất liệu và cách giữ hạt, vì hạt gắn keo dễ bong hơn hạt giữ bằng chấu kim loại.
Chữ trên đồng tiền tỳ hưu ngậm có nghĩa gì không?
Phần lớn chỉ là nét mô phỏng tiền cổ để trang trí, nhiều khi không đọc được thành chữ. Nếu món đồ khắc chữ Hán rõ ràng, bạn nên nhờ người bán hoặc người biết chữ Hán giải nghĩa trước khi đeo.
Tỳ hưu trơn không có biểu tượng có kém hơn không?
Không. Tỳ hưu trơn với cánh, sừng, đuôi là dạng gần với hình tượng gốc nhất. Các biểu tượng tiền bạc là lớp gắn thêm về sau. Chọn loại nào là tuỳ gu và nhu cầu đeo của bạn.
Đồng tiền xoay trong miệng tỳ hưu có bền không?
Đồng tiền xoay đẹp mắt nhưng khoen giữ dễ mòn và kẹt bụi theo thời gian. Bạn nên kiểm khoen khi mua, làm sạch nhẹ định kỳ và mang ra thợ kiểm nếu thấy đồng tiền lỏng hoặc xoay không đều.