Trên đồ đeo, tỳ hưu thường có năm dáng chính: nằm phục, đứng bước tới, ngồi, ôm hoặc đạp tiền, và ngậm vật trong miệng; mỗi dáng hợp với một kiểu món khác nhau. Dáng nằm hợp chặn vòng và nhẫn vì thấp, gọn; dáng đứng và ngồi hợp mặt dây vì cần chiều cao; dáng ôm tiền là biến thể của dáng nằm hoặc ngồi, có thêm một khối vật dưới chân.
Biết đọc dáng, bạn sẽ thấy vì sao cùng một mẫu mà con này trông vươn tới, con kia trông như đang ngủ gục; vì sao có dáng đẹp trong ảnh mà đeo lên lại vướng. Bài nói về hình khối và sự hợp lý khi đeo. Những ý nghĩa dân gian gán cho từng dáng chỉ được nhắc như văn hoá, không phải điều bạn cần tin để chọn.
Tư thế quyết định món đồ đeo kiểu gì
Người mới thường chọn tỳ hưu theo khuôn mặt, nhưng thợ lại bắt đầu từ tư thế. Lý do đơn giản: tư thế quyết định khối ngoài của con vật, mà khối ngoài quyết định nó gắn lên món nào được. Một con nằm phục có khối dài và thấp, nằm vừa trên mặt nhẫn hoặc xỏ ngang qua sợi dây vòng. Một con đứng hoặc ngồi có khối cao, cần treo thẳng đứng nên hợp với mặt dây.
Tư thế cũng quyết định độ bền. Con càng nhiều phần nhô ra (chân co lên, đầu ngoái sang, đuôi vắt cao) thì càng sinh động nhưng càng nhiều điểm dễ cong, mẻ, móc vải. Đồ đeo cọ xát với da, tay áo, mặt bàn hằng ngày, nên dáng gọn thường được chuộng hơn trên nhẫn và vòng, còn dáng phức tạp hợp với mặt dây ít chạm vào đâu.
Cuối cùng, tư thế ảnh hưởng tới cách bạn nhìn thấy con vật khi đeo. Chặn vòng nằm trên cổ tay thường được nhìn từ trên xuống và từ bên hông, nên đầu và lưng quan trọng hơn bụng. Mặt dây treo trước ngực được nhìn chính diện, nên mặt và ngực quan trọng. Khi đánh giá một dáng, hãy hình dung góc nhìn thật khi đeo, đừng chỉ xoay con vật trên tay.
Dáng nằm phục: gọn, thấp, hợp chặn vòng và nhẫn
Dáng nằm phục là dáng gặp nhiều nhất trên trang sức tỳ hưu. Bốn chân gập dưới thân hoặc duỗi về phía trước, bụng gần chạm mặt đế, đầu ngẩng nhẹ hoặc gối lên hai chân trước. Ưu điểm lớn nhất là khối thấp và liền, ít chỗ nhô ra, nên rất hợp với chặn vòng hạt, vòng dây và nhẫn mặt tỳ hưu.
Cái khó của dáng nằm là giữ được vẻ tỉnh táo. Một con nằm phục có hồn sẽ có đầu ngẩng, cổ hơi vươn, hai chân trước tì xuống như sắp đứng dậy; nhìn nghiêng, đường từ đỉnh đầu xuống mông là một đường cong dốc nhẹ. Một con nằm phục làm vụng thì đầu thấp ngang lưng, cổ ngắn, cả khối dẹt như cái gối, trông giống đang ngủ.
Trên chặn vòng, dáng nằm còn phải tính chỗ cho lỗ xỏ. Lỗ thường chạy dọc thân từ ngực ra mông. Nếu thân quá mỏng, lỗ sẽ lộ ra hai bên hoặc làm thành thân yếu; nếu thợ khoét lỗ lệch, con vật sẽ nằm nghiêng trên cổ tay. Khi cầm thử, bạn xỏ một sợi chỉ qua lỗ, giữ hai đầu căng ngang, xem con vật có tự nằm thẳng lưng lên trên hay lật sang một bên.
Với nhẫn, dáng nằm được gắn lên mặt nhẫn bằng bốn chân hoặc bằng cả phần bụng. Gắn bằng bụng thì chắc hơn; gắn bằng chân thì thoáng và trông nổi khối hơn nhưng chân phải đủ dày.
Dáng đứng bước tới và dáng chồm
Dáng đứng cho tỳ hưu cảm giác chuyển động: bốn chân đứng trên đế, có khi một chân trước co lên như đang bước, đầu hướng về phía trước. Biến thể mạnh hơn là dáng chồm, hai chân trước vươn cao, thân chéo lên. Đây là những dáng đẹp trong ảnh và hay được dùng cho mặt dây cỡ vừa, vì treo thẳng đứng thì con vật như đang bước ra khỏi ngực người đeo.
Muốn dáng đứng có lực, trọng tâm phải rơi đúng vào phần chân chạm đế. Nhìn nghiêng, đầu không được đổ quá xa về phía trước so với chân trước, nếu không con vật trông như sắp ngã. Chân co lên phải có khớp gối rõ và bàn chân hướng xuống, không được lơ lửng như dán vào. Đuôi thường vắt cao để cân lại khối đầu.
Điểm yếu của dáng đứng là nhiều khoảng trống giữa các chân. Trên kim loại, đây là chỗ khó đánh bóng nên hay còn vết xám; trên đá, ngọc, đây là chỗ thợ phải khoét thủng, dễ nứt nếu đá có vân rạn. Khi xem, bạn nên lật mặt dây lên soi khe giữa các chân: khe sạch, thành khe mịn là dấu hiệu làm kỹ.
Dáng đứng ít hợp với nhẫn vì cao và vướng. Một số nhẫn vẫn dùng dáng này với con vật rất nhỏ; khi đó chân phải được hàn hoặc đúc liền vào mặt nhẫn, và bạn nên thử luồn ngón tay vào túi áo vài lần để xem có móc không.
Dáng ngồi: chính diện, hợp mặt dây
Dáng ngồi đặt tỳ hưu trên hai chân sau, hai chân trước chống thẳng, ngực ưỡn, đầu nhìn thẳng hoặc hơi nghiêng. Dáng này có hình khối cao và hẹp, mặt và ngực quay về phía người xem, nên rất hợp với mặt dây đeo cổ. Nó cũng là dáng gần với tượng tỳ hưu để bàn nhất, vì vậy nhiều mặt dây dáng ngồi trông như một bức tượng thu nhỏ.
Cái hay của dáng ngồi là khuôn mặt được trình bày trọn vẹn. Đó cũng là cái khó: mọi lệch lạc ở mắt, mũi, miệng đều lộ ra ngay ở góc nhìn chính diện. Khi xem một mặt dây dáng ngồi, hãy đặt nó thẳng đứng ngang tầm mắt và nhìn đường trục giữa từ đỉnh đầu xuống ngực: sừng, mũi, cằm và chòm râu nên nằm trên cùng một đường. Trục lệch thì dù chi tiết sắc đến đâu, con vật vẫn trông méo.
Dáng ngồi cần một khoen treo ở đỉnh đầu hoặc sau gáy. Vị trí khoen quyết định mặt dây treo có thẳng hay không. Khoen đặt quá về phía trước, con vật sẽ cúi gằm; đặt quá về phía sau, nó ngửa mặt lên trời. Bạn có thể treo thử trên một sợi dây trước khi mua, nhìn trong gương xem con vật đứng thẳng chưa.
Mặt sau của dáng ngồi là lưng và đuôi. Vì áp vào ngực, phần này nên được làm phẳng vừa phải, không có gờ cao cọ vào da.
Dáng ôm tiền, đạp tiền và ngậm vật
Đây là nhóm dáng được bán nhiều nhất ở Việt Nam. Tỳ hưu ôm đồng tiền giữa hai chân trước, đạp lên chồng tiền hoặc thỏi vàng, hoặc ngậm đồng tiền, viên châu trong miệng. Về hình khối, chúng là biến thể của dáng nằm hoặc ngồi, có thêm một vật phụ. Dân gian gắn những dáng này với ý giữ của, gom tiền — đó là quan niệm văn hoá, không có bằng chứng về tác dụng, và bạn không cần tin điều đó để thấy chúng đẹp hay không.
Vật phụ là chỗ để đánh giá tay nghề. Đồng tiền nên có vành nổi và lỗ vuông rõ, nếu có chữ trên mặt tiền thì nét chữ nhỏ nhưng tách được; nhiều con đúc ẩu chỉ có một đĩa tròn trơn. Thỏi vàng nên có cạnh vuông vức, mặt trên phẳng. Viên châu ngậm trong miệng có hai kiểu: đúc liền, hoặc là viên rời lăn được trong miệng — kiểu sau cần thợ chạm khéo để miệng giữ được viên mà không làm vỡ răng.
Vật phụ cũng làm tăng chiều cao và trọng lượng. Trên chặn vòng, chồng tiền dưới chân làm con vật cao hơn, dễ lật khi đeo. Trên nhẫn, đồng tiền thường trở thành đế, giúp con vật bám chắc vào mặt nhẫn. Khi chọn, bạn xem vật phụ có giúp bố cục gọn hơn hay chỉ được gắn thêm vào cho đủ ý.
Đầu nhìn thẳng hay ngoái sang: cái giá của một cái quay đầu
Ngoài tư thế thân, hướng đầu cũng tạo ra khác biệt lớn. Phần lớn tỳ hưu đồ đeo nhìn thẳng theo trục thân, vì như vậy khối liền, dễ đúc, dễ chạm. Một số mẫu cho con vật ngoái đầu sang bên hoặc ngoái về phía sau, tạo đường xoắn từ mõm qua cổ xuống vai. Dáng ngoái đầu nhìn sống động hơn hẳn, nhất là trên mặt dây và trên các con chạm đá, ngọc cỡ vừa.
Cái giá của cú quay đầu là cổ. Cổ phải xoắn mà vẫn liền khối, các lọn bờm phải chảy theo hướng xoắn, nếu không chỗ nối đầu và vai sẽ có một nếp gãy trông như hai mảnh ghép. Trên đá và ngọc, cổ xoắn lại là nơi thớ đá dễ có vết rạn, nên thợ thường để cổ dày hơn bình thường. Khi xem dáng ngoái đầu, bạn nhìn từ trên xuống: đường từ mũi qua gáy tới sống lưng nên là một đường cong mượt, không có góc gấp.
Trên chặn vòng, dáng ngoái đầu làm khối lệch sang một bên, nên con vật có xu hướng lật khi đeo. Thợ khéo sẽ bù lại bằng cách đặt lỗ xỏ lệch nhẹ về phía ngược lại hoặc làm phần mông nặng hơn. Còn chuyện tỳ hưu nên quay đầu ra cửa hay vào trong là lời truyền thuộc về quan niệm dân gian, không liên quan tới tay nghề, bạn có thể đọc thêm ở mục quan niệm của trang.
Bảng chọn dáng theo món đồ và điểm cần soi
Bảng sau gom năm dáng, món hợp với từng dáng và chỗ cần soi kỹ. Đây là gợi ý theo hình khối và độ bền, không phải quy định; người thợ giỏi vẫn có thể làm dáng đứng trên nhẫn mà đeo không vướng.
| Dáng | Hợp nhất với | Điểm mạnh | Điểm cần soi |
|---|---|---|---|
| Nằm phục | Chặn vòng, nhẫn | Gọn, ít nhô, bền | Đầu có ngẩng không, lỗ xỏ có thẳng không |
| Đứng bước | Mặt dây cỡ vừa | Có chuyển động | Trọng tâm, khe giữa các chân, chân co có khớp |
| Chồm | Mặt dây lớn | Sinh động, nổi khối | Chân trước vươn cao dễ cong, móc vải |
| Ngồi | Mặt dây đeo cổ | Mặt trình bày trọn vẹn | Trục giữa có thẳng, khoen treo đúng chỗ |
| Ôm, đạp, ngậm vật | Chặn vòng, nhẫn, mặt dây | Bố cục có điểm nhấn | Đồng tiền có vành, lỗ; vật phụ có gọn không |
Một cách thử đơn giản: đặt con vật lên mặt bàn ở tư thế nó sẽ được đeo, nhìn ngang tầm. Con có dáng tốt sẽ đứng vững và cho bạn cảm giác "đang làm một việc gì đó" — vươn tới, canh chừng, ôm giữ — chứ không chỉ là một khối kim loại hay đá có hình con thú.
Câu hỏi thường gặp
Dáng tỳ hưu nào bền nhất khi đeo hằng ngày?
Dáng nằm phục thường bền nhất vì khối thấp, liền, ít chi tiết nhô ra. Chân gập dưới thân và đuôi áp vào mông nên ít bị cong, mẻ hay móc vào quần áo. Đó là lý do dáng này phổ biến trên chặn vòng và nhẫn đeo hằng ngày.
Tỳ hưu ôm tiền và tỳ hưu thường khác nhau về tay nghề ra sao?
Tỳ hưu ôm hay đạp tiền có thêm một vật phụ, nên bạn có thêm chỗ để đánh giá: đồng tiền có vành nổi, lỗ vuông rõ không, thỏi vàng có cạnh vuông không. Ý nghĩa giữ của gắn với dáng này là quan niệm dân gian, không có bằng chứng.
Vì sao tỳ hưu dáng đứng ít được làm trên nhẫn?
Dáng đứng cao và có nhiều khoảng trống giữa các chân, nên trên nhẫn dễ vướng vào túi áo, găng tay, sợi vải và dễ cong chân khi va chạm. Nếu vẫn chọn, bạn nên xem chân có được đúc liền vào mặt nhẫn và đủ dày không.
Mặt dây tỳ hưu dáng ngồi treo bị cúi đầu là do đâu?
Thường do vị trí khoen treo đặt lệch về phía trước so với trọng tâm của con vật. Thợ có thể chuyển khoen hoặc thêm một khoen phụ ở sau gáy. Trước khi mua, bạn nên treo thử trên dây và nhìn trong gương.
Viên châu trong miệng tỳ hưu lăn được có phải làm kỹ hơn không?
Viên châu rời trong miệng đòi hỏi thợ chạm hoặc đúc khéo để miệng giữ được viên mà răng không gãy. Đó là một chi tiết công phu, nhưng bạn vẫn cần xem các phần khác; một viên châu lăn được không bù cho mắt lệch hay móng nhoè.
Có nên chọn dáng tỳ hưu theo tuổi hay mệnh không?
Trang này không đưa bảng chọn dáng theo tuổi hay mệnh, vì đó là quan niệm không có bằng chứng và các nguồn nói khác nhau. Bạn nên chọn theo món đồ định đeo, độ bền khi dùng hằng ngày và dáng mà bạn thấy đẹp khi nhìn ở góc đeo thật.