Trên một con tỳ hưu đồ đeo, những chỗ dễ hỏng nhất là các chi tiết nhô ra khỏi khối chính: chóp sừng, tai và râu, móng và chân co, đầu đuôi, mép cánh — cùng với chỗ nối mảnh như cổ ở dáng ngoái đầu hay chân sừng. Kim loại thì cong, móp; đá và ngọc thì mẻ, nứt; gỗ và trầm thì nứt theo thớ.
Độ chắc không chỉ phụ thuộc chất liệu mà còn phụ thuộc thiết kế: một chiếc sừng dính vào bờm bền hơn một chiếc sừng đứng tách hẳn. Bài này giúp bạn nhìn ra những điểm yếu trước khi chọn, hiểu vì sao chúng yếu, và biết cách đeo để chúng lâu hỏng. Chuyện sửa khi đã gãy có ở mục mua, giữ gìn và sửa của trang.
Vì sao chi tiết nhô là điểm yếu
Một khối tròn, liền chịu va chạm rất tốt: lực dội vào được phân ra khắp khối. Một chi tiết nhô ra như cái sừng hay cái móng thì khác: toàn bộ lực dồn vào chân của nó, nơi tiết diện nhỏ nhất. Đó là lý do khi một con tỳ hưu rơi xuống nền gạch, cái gãy thường là chóp sừng hay đầu đuôi, chứ hiếm khi là thân.
Trên đồ đeo, va chạm không chỉ là rơi. Mỗi ngày chặn vòng gõ vào cạnh bàn, nhẫn đập vào tay nắm cửa, mặt dây đung đưa chạm khuy áo. Mỗi lần chỉ là một cú nhỏ, nhưng lặp lại hàng nghìn lần thì kim loại mềm bị uốn dần, đá có vết rạn nhỏ thì vết rạn lan ra. Chi tiết nhô cao nhất, mảnh nhất chịu nhiều nhất.
Thêm vào đó, chi tiết nhô còn hay móc vào sợi vải, tóc, dây túi. Mỗi lần móc là một lực kéo đột ngột. Với móng chân co hay sừng tách rời, lực kéo đó đủ để bẻ cong hoặc làm mẻ.
Vì vậy, khi chọn đồ đeo hằng ngày, bạn nên nhìn tỳ hưu như một kỹ sư nhìn một kết cấu: chỗ nào mảnh, chỗ nào nhô, chỗ nào nối. Những con đẹp nhất trên khay chưa chắc là những con bền nhất trên cổ tay.
Sừng: chân sừng quyết định tất cả
Sừng là chi tiết dễ hỏng nhất trên tỳ hưu, vì nó vừa nhô cao, vừa thon về đầu, vừa nằm ở đỉnh đầu nơi hay va chạm. Một sừng hay hai sừng không quan trọng bằng cách sừng được gắn vào đầu.
Có hai kiểu thiết kế. Kiểu thứ nhất, sừng ngả về sau và dính dọc theo bờm hoặc gáy, chỉ có chóp sừng tách ra một chút. Kiểu này rất bền vì sừng được đỡ suốt chiều dài. Kiểu thứ hai, sừng dựng đứng hoặc cong vút, tách hẳn khỏi đầu từ gốc. Kiểu này đẹp, sống động, nhưng toàn bộ sừng chỉ bám vào đầu ở một điểm.
Khi xem, bạn nhìn từ bên hông để thấy chân sừng dày hay mảnh. Chân sừng nên dày ít nhất bằng nửa chiều rộng ở giữa sừng; nếu chân sừng thắt lại như cổ chai, đó là điểm sẽ gãy trước. Với kim loại, sừng tách mảnh có thể bị bẻ cong mà không gãy, nhưng uốn lại vài lần thì sẽ nứt. Với đá, ngọc, sừng tách mảnh gần như chắc chắn mẻ nếu rơi.
Chóp sừng cũng là chỗ mòn nhanh nhất. Trên món đã đeo lâu, chóp sừng thường tròn đi, có khi mất hẳn một đoạn. Nếu bạn mua hàng đã qua sử dụng, hãy so độ nhọn của chóp sừng với các chi tiết khác để ước độ mòn.
Tai, râu, lông mày: những chi tiết mỏng quanh mặt
Tai thường là một vạt mỏng. Tai tỳ hưu hay được làm như một chiếc lá nhỏ áp sau mắt, có khi vểnh ra. Tai vểnh mỏng trên kim loại dễ cong khi va; trên đá dễ mẻ mép. Tai áp sát đầu thì bền hơn nhiều.
Chòm râu treo dưới cằm. Râu cuộn thành lọn và thường chỉ dính vào cằm ở gốc, đầu lọn tì xuống ngực. Nếu đầu lọn không chạm ngực mà treo lơ lửng, nó là một chi tiết nhô dễ móc vải. Con làm chắc để râu tì hẳn vào ngực, tạo thành một cầu nối.
Lông mày cuộn là phần nổi cao nhất của mặt. Lông mày nhô phía trên mắt nên hay cọ xát đầu tiên. Không dễ gãy, nhưng mòn nhanh, làm mặt mất thần. Lông mày có rãnh sâu sẽ giữ được lâu hơn.
Răng nanh trong miệng há. Ở dáng há miệng rộng, răng nanh có khi là những chiếc gai nhỏ đứng tách. Trên đá, ngọc, đây là chỗ hay mẻ khi thợ chạm hoặc khi va. Nhìn kỹ xem răng có đều, có chiếc nào cụt bất thường không.
Mũi và mõm là điểm nhô xa nhất phía trước. Ở dáng nằm, mõm là điểm đầu tiên chạm vào mặt bàn khi bạn đặt tay xuống. Mõm tròn, dày bền hơn mõm nhọn, mảnh.
Móng, chân co và vật dưới chân
Móng là chi tiết nhỏ nhưng nằm ở chỗ chịu lực khi con vật được gắn lên nhẫn hoặc đế. Ở dáng đứng, mỗi chân là một trụ đỡ; nếu chân mảnh và móng tách nhọn, va chạm từ bên hông sẽ bẻ cong chân hoặc làm gãy móng. Ở dáng nằm, chân gập dưới thân nên được bảo vệ tốt, gần như không hỏng.
Chân co lên ở dáng bước tới là điểm yếu đặc biệt. Nó nhô ra phía trước, không có gì đỡ, lại hay móc vào vải. Con làm chắc sẽ cho chân co chạm nhẹ vào ngực hoặc vào đồng tiền phía dưới, tạo một điểm tựa phụ. Con làm cho đẹp ảnh thì để chân lơ lửng tự do.
Vật dưới chân như đồng tiền, thỏi vàng thường làm con vật bền hơn, vì nó gom bốn chân vào một đế liền. Nhưng nếu đồng tiền được làm mỏng và nhô ra ngoài khối, mép tiền sẽ là chỗ cong vênh. Đồng tiền dày, mép vê tròn là thiết kế tốt.
Với nhẫn, chỗ chân hoặc đế gặp mặt nhẫn là mối nối chịu lực lớn nhất. Mối hàn hay mối đúc liền ở đây phải đầy, không có khe. Bạn nhìn kỹ quanh chân: nếu thấy một đường rãnh mảnh vòng quanh, đó có thể là mối hàn chưa ngấu, sẽ bung khi va mạnh.
Đuôi, cánh và cổ: chỗ nối mảnh
Đuôi tỳ hưu xoắn áp vào mông là thiết kế bền; đuôi vắt cao tách khỏi lưng, hoặc đuôi xòe nhiều lọn tự do là thiết kế yếu. Lọn đuôi tự do thường mảnh dần về đầu, nên đầu lọn dễ gãy khi rơi, dễ cong khi móc vải. Khi xem, bạn tìm xem đuôi có điểm tựa nào trên lưng hoặc mông không; càng nhiều điểm tựa, đuôi càng chắc.
Cánh trên đồ đeo thường nhỏ và áp sườn nên ít hỏng. Chỉ khi cánh được làm tách khỏi thân, xòe ra cho đẹp, mép cánh mới thành điểm yếu, nhất là trên đá. Mép cánh mỏng như lá lúa trên ngọc là chi tiết đẹp nhưng dễ mẻ nhất của món.
Một mẹo nhìn nhanh: đặt con vật lên mặt bàn ở tư thế đeo rồi tưởng tượng phủ một tấm vải mỏng lên trên. Những điểm mà tấm vải chạm vào đầu tiên — chóp sừng, đầu đuôi, mõm, mép cánh — chính là những điểm sẽ va và móc trước khi đeo. Con có ít điểm như vậy, và các điểm đó đều tròn, dày, là con bền.
Cổ là chỗ nối mảnh mà ít người để ý. Ở dáng thường, cổ ngắn và dày nên không có vấn đề. Ở dáng ngoái đầu, cổ xoắn và có khi thắt lại; với đá, ngọc, đây là chỗ thớ đá bị cắt chéo, dễ có vết rạn. Ở mặt dây có khoen treo gắn vào gáy, cổ còn phải chịu toàn bộ trọng lượng món khi treo. Bạn soi kỹ vùng cổ dưới đèn mạnh, tìm những vết rạn mảnh như sợi tóc.
Mỗi chất liệu hỏng theo một kiểu
Cùng một chỗ yếu, mỗi chất liệu hỏng theo cách khác. Biết kiểu hỏng giúp bạn xem đúng chỗ khi chọn và biết dấu hiệu sớm khi đang đeo.
| Chất liệu | Kiểu hỏng hay gặp | Dấu hiệu sớm | Chi tiết rủi ro nhất |
|---|---|---|---|
| Vàng 24K, bạc nguyên chất | Cong, móp, mòn tròn | Chóp sừng tù, đuôi lệch khỏi dáng | Sừng tách, chân co |
| Vàng 18K, bạc 925 | Cong khi va mạnh, ít mòn hơn | Vết móp nhỏ ở lưng con rỗng | Thành mỏng của con rỗng |
| Hợp kim mạ | Gãy giòn ở chỗ mảnh, bong lớp mạ | Lớp mạ bong ở chóp, vết nứt ở chân | Chân sừng, khoen treo |
| Ngọc, đá cứng | Mẻ mép, nứt theo vết rạn | Vết rạn mảnh ở cổ, chân sừng | Sừng, răng, mép cánh, chạm lộng |
| Gỗ, trầm | Nứt theo thớ, sứt khi rơi | Khe nứt nhỏ chạy dọc thân | Sừng, đuôi chạy ngang thớ gỗ |
| Resin, nhựa | Gãy giòn, trầy xước | Vết trắng ở chỗ uốn | Mọi chi tiết mảnh |
Với ngọc, đá và gỗ, một vết rạn mảnh có từ lúc chạm có thể không gây hại ngay, nhưng là nơi sẽ vỡ khi va. Khi mua, hãy soi các chỗ nối mảnh dưới đèn pin chiếu xuyên (với đá trong) hoặc chiếu xiên (với đá đục, gỗ).
Kiểm độ chắc khi cầm trên tay
Không cần dụng cụ, bạn có thể kiểm sơ độ chắc của một con tỳ hưu đồ đeo theo các bước sau. Làm nhẹ tay; mục đích là quan sát, không phải thử bẻ.
- Xoay con vật, đếm những chi tiết tách khỏi khối chính: sừng, tai, râu, chân co, đuôi, cánh.
- Với mỗi chi tiết tách, nhìn chân của nó: dày hay thắt lại.
- Tìm điểm tựa phụ: râu có tì vào ngực, đuôi có áp vào lưng, chân co có chạm đế không.
- Vuốt nhẹ một sợi vải mỏng hoặc chiếc khăn giấy qua con vật; chỗ nào móc sợi là chỗ sẽ vướng khi đeo.
- Soi các chỗ nối dưới đèn, tìm vết rạn hoặc khe hàn.
- Với kim loại rỗng, ấn nhẹ ngón tay vào lưng xem có lún.
- Hỏi người bán chính sách sửa, đổi khi chi tiết gãy trong thời gian đầu.
Con vượt qua các bước trên vẫn có thể hỏng nếu rơi mạnh, nhưng sẽ ít hỏng vặt khi đeo hằng ngày. Thói quen tháo đồ đeo khi tập thể thao, khi làm việc nhà, khi ngủ giúp mọi con tỳ hưu bền hơn, bất kể chất liệu.
Câu hỏi thường gặp
Chi tiết nào trên tỳ hưu dễ gãy nhất?
Chóp sừng và chân sừng, nhất là khi sừng tách khỏi bờm. Tiếp theo là đầu đuôi xòe, chân co lơ lửng, răng nanh và mép cánh trên đá, ngọc. Những chỗ nhô ra và có chân mảnh luôn là nơi chịu lực dồn khi va.
Tỳ hưu đá có dễ mẻ hơn tỳ hưu kim loại không?
Đá và ngọc cứng hơn kim loại về chống xước nhưng giòn hơn khi va: kim loại cong, còn đá mẻ hoặc nứt. Vì vậy với tỳ hưu đá đeo hằng ngày, nên chọn thiết kế khối liền, ít chi tiết tách.
Sừng tỳ hưu vàng bị cong có uốn lại được không?
Thường được, thợ kim hoàn có thể uốn lại nhẹ nhàng. Tuy vậy, uốn đi uốn lại nhiều lần làm kim loại mỏi và có thể nứt ở chân sừng. Nếu sừng hay cong, nên cân nhắc nhờ thợ gia cố hoặc chọn thiết kế sừng dính bờm.
Vì sao tỳ hưu hợp kim hay gãy ở chân sừng?
Hợp kim kẽm đúc áp lực thường giòn hơn vàng, bạc, nên ở chỗ mảnh như chân sừng hay khoen treo, va mạnh có thể gãy chứ không cong. Hợp kim cũng khó hàn lại đẹp như kim loại quý.
Có nên đeo tỳ hưu khi ngủ hay tập thể thao không?
Về độ bền, tháo ra là tốt hơn vì khi ngủ và tập, đồ đeo dễ đè, va và móc vào vải. Còn các lời truyền về việc đeo khi ngủ thuộc về quan niệm dân gian, không liên quan tới độ bền món đồ.
Làm sao biết tỳ hưu ngọc có vết rạn từ trước?
Soi dưới đèn pin mạnh, chiếu xuyên với ngọc trong hoặc chiếu xiên với ngọc đục, chú ý vùng cổ, chân sừng và các chỗ khoét thủng. Vết rạn hiện như một sợi tóc mảnh, bắt sáng khác phần xung quanh khi xoay.