Cách cất tỳ hưu tốt nhất là mỗi món một ngăn hoặc một túi vải mềm riêng, để nơi khô ráo, tránh nắng và hoá chất, không để chung với món cứng hơn nó. Bạc nên cho vào túi kín để chậm xỉn; trầm, gỗ, sừng cần chỗ thoáng vừa phải, không quá ẩm cũng không quá khô; đá và ngọc không được để chạm vào kim loại hay đá cứng khác. Khi đi xa, món nhỏ đeo trên người hoặc để trong hành lý xách tay an toàn hơn để trong vali ký gửi.
Rất nhiều vết xước, sừng gãy, đá mẻ không xảy ra khi đeo mà khi cất: đổ chung vào một hộp, ném vào túi xách, để cạnh lọ nước hoa. Bài này đi qua từng tình huống cất giữ thường gặp ở nhà Việt Nam, kể cả mùa nồm miền Bắc và những chuyến đi biển, đi công tác.
Vì sao cất sai làm hỏng tỳ hưu nhanh hơn đeo
Khi đeo, con tỳ hưu chỉ chạm vào da, vải áo và thỉnh thoảng va vào mặt bàn. Khi đổ chung vào một hộp, nó cọ với nhẫn kim cương, hạt thạch anh, dây chuyền, mỗi lần mở hộp lại xáo trộn. Vật cứng hơn làm xước vật mềm hơn: thạch anh làm xước vàng, kim cương làm xước gần như mọi thứ. Sừng, đuôi, móng tỳ hưu là chỗ nhô ra, bị móc kéo khi bạn rút dây chuyền ra khỏi đống.
Môi trường cất cũng quan trọng không kém. Ngăn kéo gần nhà tắm ẩm hơn bạn nghĩ; bàn trang điểm có hơi nước hoa, keo xịt tóc; tủ kính phòng khách có nắng chiều chiếu qua. Bạc gặp lưu huỳnh trong không khí, trong cao su, trong một số loại giấy sẽ xỉn đen nhanh. Trầm, gỗ gặp ẩm lâu sẽ mốc; gặp điều hoà khô liên tục có thể nứt.
Món ghép càng nhạy hơn. Một vòng trầm chặn vàng cất sai thì cả hai phần cùng chịu: trầm hút ẩm và mùi lạ, chặn vàng cọ vào món khác mà xước. Vòng đá chặn bạc để trong túi nhựa kín thì bạc đỡ xỉn nhưng dây chun và hạt đá có thể ngột hơi nếu cất còn ẩm. Mỗi món cần một chút suy nghĩ theo chất liệu của nó.
Vì vậy cất giữ không phải việc phụ. Một chiếc hộp có ngăn và vài túi vải nhỏ là khoản chi nhỏ so với công sửa một con tỳ hưu gãy sừng hay một chiếc vòng trầm nứt.
Cất theo chất liệu
Bảng dưới gom các điều kiện cất hợp với từng nhóm chất liệu tỳ hưu đeo người. Món ghép thì theo nhu cầu của phần dễ hỏng hơn.
| Chất liệu | Cất thế nào | Tránh |
|---|---|---|
| Vàng | Túi vải mềm hoặc ngăn lót nỉ riêng | Để chung với đá cứng, kim cương |
| Bạc, bạc xi | Túi kín có khoá kéo, thêm miếng chống xỉn nếu có | Hộp cao su, dây thun, giấy báo, gần nhà tắm |
| Kim loại mạ | Ngăn riêng, khô ráo | Ẩm, mồ hôi còn bám, cọ xát |
| Đá, ngọc | Túi vải riêng, không chạm món khác | Để cạnh đá cứng hơn, nắng chiếu với đá nhuộm |
| Trầm hương | Hộp gỗ hoặc túi vải, nơi thoáng vừa | Túi nhựa kín lâu ngày, nắng, điều hoà thổi thẳng |
| Gỗ, sừng | Ngăn riêng, độ ẩm ổn định | Ẩm lâu, khô kiệt, nhiệt cao |
Với vòng hạt, nên đặt nằm phẳng, không treo lâu ngày, vì treo làm dây chun giãn dần. Với dây chuyền có mặt tỳ hưu, nên cài khoá dây trước khi cất để dây không rối và không móc vào món khác.
Chuẩn bị chỗ cất ở nhà
Bạn không cần két sắt hay tủ chuyên dụng để cất tỳ hưu cho tử tế. Những thứ dưới đây là đủ cho phần lớn gia đình:
- Một hộp có nhiều ngăn nhỏ lót vải, hoặc một khay chia ô đặt trong ngăn kéo.
- Vài túi vải mềm có dây rút, mỗi món một túi khi cần mang đi hoặc cất lâu.
- Túi nhựa có khoá kéo cho đồ bạc, ép bớt không khí trước khi đóng.
- Gói hút ẩm loại dùng cho đồ khô, thay khi đã no ẩm.
- Một chỗ đặt hộp tránh xa nhà tắm, bếp, cửa sổ hướng nắng.
- Một tờ ghi hoặc ảnh chụp danh sách món, giúp bạn biết món nào đang ở đâu, nhất là khi có nhiều chiếc giống nhau.
Về an toàn, món giá trị nên cất ở chỗ không lộ, không nên để trên bàn trang điểm ngay cửa phòng. Nếu gia đình có trẻ nhỏ, chặn tỳ hưu và hạt vòng là vật nhỏ trẻ có thể nuốt, nên cất ở chỗ trẻ không với tới.
Mùa nồm, mùa mưa: chống ẩm cho trầm, gỗ, bạc
Miền Bắc mỗi năm có những đợt nồm ẩm, tường đổ mồ hôi, đồ gỗ trong nhà bám hơi nước. Đây là lúc tỳ hưu trầm, gỗ dễ mốc và bạc dễ xỉn nhất. Bạn nên kiểm hộp trang sức thường xuyên hơn trong mùa này, mở nắp ra cho thoáng vào ngày khô ráo, thay gói hút ẩm.
Với trầm, đừng vì sợ ẩm mà nhốt kín trong túi nhựa nhiều tháng, cũng đừng mang ra hơ quạt sưởi, máy sấy. Trầm và gỗ thích độ ẩm ổn định; thay đổi đột ngột mới là thứ gây nứt. Nếu thấy chấm mốc trắng nhẹ, bạn lau khô bằng khăn mềm và để nơi thoáng; mốc ăn sâu thì nên hỏi người có kinh nghiệm.
Ở miền Nam và miền Trung, mùa mưa kéo dài cũng làm độ ẩm cao. Nguyên tắc vẫn vậy: khô ráo, thoáng vừa, ổn định. Phòng ngủ có điều hoà chạy liên tục thì không khí lại khô, khi đó nên để hộp trầm xa luồng gió.
Những chỗ cất tạm hay gây hỏng
Túi áo, túi quần. Tháo ra bỏ túi rồi quên, quần áo vào máy giặt. Tỳ hưu bị va trong lồng giặt, dây chun đứt, đá vỡ, có khi kẹt vào máy.
Bồn rửa mặt, cạnh vòi sen. Tháo ra để rửa tay, rửa mặt, món nhỏ trượt xuống lỗ thoát nước. Đây là cách mất trang sức phổ biến nhất.
Ví, túi xách chung với chìa khoá. Chìa khoá kim loại cọ suốt ngày làm xước vàng, mẻ đá, bẻ cong khoen.
Bàn trang điểm cạnh nước hoa, keo xịt. Hơi cồn, tinh dầu bám lên đá, trầm, kim loại mạ, lâu dần làm đục và bong lớp phủ.
Đầu giường, gối. Tháo ra khi ngủ rồi để cạnh gối, sáng ra lăn mất hoặc bị đè gãy.
Bậu cửa sổ, kệ có nắng. Nắng chiều qua kính làm nóng món, phai màu đá nhuộm, làm khô nứt trầm, gỗ, và làm keo dán đá mềm ra.
Hộp quà bằng giấy, xốp đi kèm lúc mua. Hộp đẹp để trao quà, nhưng giấy và xốp hút ẩm, một số loại có lưu huỳnh làm bạc xỉn. Hộp quà nên dùng để trưng, còn cất lâu thì chuyển sang túi vải hoặc hộp có ngăn.
Giữ hồ sơ nhỏ cho từng món
Cất giữ không chỉ là chuyện chiếc hộp, mà còn là chuyện bạn biết mình có gì. Với mỗi món tỳ hưu có giá trị, bạn nên lưu một bộ hồ sơ đơn giản: ảnh chụp món ở nhiều góc, ảnh ký hiệu khắc nếu có, ảnh phiếu mua, giấy giám định, biên nhận các lần sửa. Một thư mục ảnh trên điện thoại hoặc một phong bì giấy là đủ.
Hồ sơ này hữu ích hơn bạn nghĩ. Khi mang đi sửa, bạn có ảnh để so sánh. Khi bán lại hay đổi, phiếu gốc giúp việc kiểm nhanh hơn. Khi chẳng may thất lạc, ảnh chụp giúp bạn mô tả chính xác món với người tìm hộ hoặc khi trình báo. Khi để lại cho con cháu, những dòng ghi chú như món mua năm nào, ai tặng, đã sửa gì làm món có thêm câu chuyện.
Nếu gia đình có nhiều người cùng đeo tỳ hưu, nhất là những chặn vòng trông gần giống nhau, ghi rõ món nào của ai giúp tránh nhầm lẫn. Có nhà đánh dấu bằng túi vải khác màu, có nhà để mỗi người một hộp nhỏ riêng.
Mang tỳ hưu khi đi xa
Đi công tác, đi du lịch là lúc dễ mất hoặc hỏng trang sức nhất. Một trình tự gọn:
- Chỉ mang những món định đeo trong chuyến đi; món giá trị lớn mà không cần thì để ở nhà.
- Mỗi món một túi vải nhỏ, gom vào một hộp đựng du lịch có ngăn hoặc một túi nhỏ có khoá kéo.
- Để trong hành lý xách tay, không để trong vali ký gửi.
- Khi qua kiểm tra an ninh, theo dõi khay đựng đồ của mình tới khi lấy lại.
- Ở khách sạn, cất vào két an toàn nếu có, hoặc giữ trong túi luôn mang theo; tránh để trên bàn, cạnh bồn rửa.
- Đi biển, đi bơi: tháo ra trước, cất trong phòng; nước biển, nước hồ bơi có clo không tốt cho bạc, vàng hợp kim tuổi thấp và kim loại mạ.
- Khi về, làm sạch và kiểm lại từng món trước khi cất vào hộp ở nhà.
Nếu mang vàng ra nước ngoài với lượng lớn, có quy định khai báo hải quan; bạn nên kiểm quy định hiện hành của Việt Nam và nước đến trước chuyến đi. Đồ đeo cá nhân thông thường ít khi vướng, nhưng hỏi trước vẫn hơn.
Cất lâu ngày: những món ít đeo
Có những món tỳ hưu chỉ đeo dịp Tết, dịp gặp đối tác, hoặc là quà được tặng chưa đeo tới. Món cất lâu nên được làm sạch kỹ và lau khô hoàn toàn trước khi cất, vì mồ hôi còn bám là thứ âm thầm làm hại kim loại và dây suốt mấy tháng.
Vòng hạt dây chun cất lâu nên được đặt phẳng, không quấn chặt; dây chun có thể lão hoá theo thời gian ngay cả khi không đeo, nên trước lần đeo lại, bạn kéo nhẹ thử độ đàn hồi. Mỗi vài tháng, mở hộp ra xem một lượt: bạc có xỉn không, trầm có mốc không, đá có bị bong keo không.
Có gia đình giữ thói quen để tỳ hưu ở một chỗ riêng, quay đầu theo một hướng khi cất. Đó là quan niệm dân gian, không có bằng chứng; nếu bạn thích giữ thói quen ấy thì chỉ cần chỗ đó cũng khô ráo, không va chạm là được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cất tỳ hưu bạc trong túi zip không?
Có, túi zip ép bớt không khí giúp bạc chậm xỉn vì ít tiếp xúc với lưu huỳnh trong không khí. Bạn có thể thêm miếng chống xỉn dành cho bạc. Không cất bạc chung với dây thun, đồ cao su vì chúng làm bạc đen nhanh hơn.
Tỳ hưu trầm có nên để trong hộp kín cho giữ mùi không?
Hộp gỗ đóng nắp giúp giữ mùi, nhưng nhốt trong túi nhựa kín lâu ngày, nhất là mùa ẩm, dễ làm trầm bị mốc. Bạn nên mở hộp cho thoáng vào ngày khô ráo, và tránh để gần nguồn nhiệt hay luồng điều hoà.
Để tỳ hưu vàng chung với nhẫn kim cương có sao không?
Kim cương rất cứng, có thể làm xước vàng và cả đá khác khi cọ vào nhau. Bạn nên tách riêng từng món, ít nhất là để trong túi vải riêng hoặc ngăn riêng của hộp.
Đi máy bay có cần tháo tỳ hưu ra không?
Thường không bắt buộc với trang sức nhỏ, nhưng tuỳ cách kiểm tra an ninh từng nơi. Bạn nên đeo gọn hoặc để trong túi xách tay, và theo dõi khay đồ khi qua máy soi. Đừng để trang sức trong vali ký gửi.
Có nên đeo tỳ hưu khi ngủ thay vì cất?
Tuỳ món. Vòng hạt dây chun, nhẫn có sừng nhọn đeo khi ngủ dễ bị đè, móc vào chăn gối, hoặc làm xước da. Với món nhỏ gọn bạn có thể đeo, nhưng tháo ra và cất vào chỗ quen thuộc mỗi tối vẫn là thói quen giúp món bền và khó thất lạc hơn.