Tỳ hưu resin, nhựa đúc và bột đá trộn keo là nhóm đồ đeo nhẹ, nhiều màu, giá mềm, được đúc khuôn từ một mẫu chạm sẵn; chúng hoàn toàn ổn khi được gọi đúng tên, và chỉ thành chuyện khi bị bán dưới tên ngọc, hổ phách hay đá tự nhiên. Ở nhóm này, câu hỏi đáng đặt không phải "thật hay giả" mà là "đây là vật liệu gì, bền tới đâu, có an toàn cho da không".
Bài viết dành cho người đang đeo hoặc định mua một con tỳ hưu bằng nhựa, resin, bột đá; và cho người bán nhỏ muốn mô tả hàng cho đúng. Bạn sẽ biết các loại vật liệu hay gặp, dấu hiệu nhận ra mà không phải làm hỏng món, chuyện ố vàng, mềm nóng, dị ứng, và cách đeo để món giữ được lâu. Việc phân biệt các loại ngọc, đá tự nhiên chi tiết thuộc danh mục tỳ hưu ngọc và đá của trang.
Resin, nhựa, bột đá: ba cái tên, một nhóm vật liệu đúc
Resin là cách gọi chung các loại nhựa tổng hợp ở dạng lỏng, trộn với chất đóng rắn thì chuyển dần sang rắn. Trong đồ đeo, hay gặp nhất là epoxy, loại trong và cứng vừa; polyurethane, loại đóng rắn nhanh, dùng nhiều trong xưởng đúc hàng loạt; và polyester, rẻ hơn, có mùi mạnh lúc làm. Nhựa nhiệt dẻo như acrylic hay các loại nhựa ép phun cũng được dùng cho hàng giá rất thấp.
Bột đá đúc là resin trộn với bột khoáng, thường là bột đá vôi hoặc bột đá nghiền, để món nặng hơn, mát tay hơn và có bề mặt giống đá. Tỷ lệ bột càng cao, món càng nặng, càng giống đá, nhưng cũng càng giòn. Trong các tượng tỳ hưu để bàn, loại này rất phổ biến; ở đồ đeo, nó xuất hiện dưới dạng mặt dây, hạt chặn vòng.
Điểm chung của cả nhóm là đi qua khuôn. Thợ chạm hoặc in một mẫu gốc, làm khuôn silicon từ mẫu đó, rồi đổ vật liệu vào để có hàng chục, hàng trăm con giống nhau. Chất lượng món đúc phụ thuộc rất nhiều vào mẫu gốc: mẫu chạm đẹp cho ra món đúc đẹp; mẫu vụng thì món đúc dù màu sắc rực rỡ vẫn vụng.
Tên gọi bán hàng và vật liệu thật hay gặp
Bảng dưới không nhằm nói mọi món mang các tên này đều là resin; chỉ ra những cặp tên – vật liệu hay bị lẫn để bạn hỏi lại.
| Tên gọi khi bán | Có thể là | Hỏi lại thế nào |
|---|---|---|
| "Ngọc xanh", "ngọc bích" | Resin hoặc thuỷ tinh pha màu xanh, đá nhuộm | Hỏi đúng tên khoáng vật và có giấy giám định không |
| "Hổ phách" | Resin màu mật ong, có khi nhúng côn trùng hoặc lá khô vào | Hỏi hổ phách tự nhiên hay nhựa; hổ phách thật cũng có loại ép |
| "Lưu ly" | Thường là thuỷ tinh màu đúc khuôn; có nơi dùng tên này cho cả resin | Hỏi là thuỷ tinh hay nhựa |
| "Đá phong thuỷ", "đá tự nhiên" | Bột đá trộn resin đúc khuôn | Hỏi nguyên khối chạm hay đúc khuôn |
| "Gỗ trầm", "sừng" | Resin pha màu, in vân giả gỗ, giả sừng | Soi vân và đường khuôn, hỏi rõ vật liệu |
| "Ngà" | Resin màu ngà, xương, ngà thực vật | Món ghi ngà thật thì không mua; món giả ngà nên được ghi rõ là nhựa |
Một người bán hiểu hàng sẽ không giận khi bị hỏi lại. Và một món resin được mô tả đúng là resin vẫn có thể là món đẹp, đáng tiền theo giá của nó.
Nhận ra tỳ hưu resin mà không làm hỏng món
Trọng lượng và nhiệt độ. Resin trong nhẹ hơn hẳn đá cùng cỡ và ấm tay rất nhanh khi cầm. Đá và thuỷ tinh mát lâu hơn. Bột đá đúc thì nặng gần đá, nên dấu hiệu này kém tin cậy với loại đó.
Bọt khí. Soi bằng kính lúp với món trong: resin hay có bọt khí tròn nhỏ lơ lửng. Đá tự nhiên có bao thể nhưng hiếm khi là những quả cầu tròn đều.
Đường khuôn và chân rót. Tìm đường mảnh chạy quanh sườn hoặc một vết mài phẳng nhỏ ở đáy, chỗ vật liệu được rót vào khuôn. Hai con cùng mẫu đặt cạnh nhau gần như trùng khớp từng chi tiết.
Âm thanh khi chạm nhẹ. Gõ khẽ món vào một hạt khác cùng loại: đá, thuỷ tinh kêu trong và gọn; resin kêu đục, nhẹ. Chỉ gõ thật khẽ, không gõ vào vật cứng.
Dấu mòn. Resin mềm hơn đá nhiều, nên sau vài tuần đeo, các chỗ nhô như sừng, mũi, chóp tai đã mờ xước li ti. Đá cứng giữ bóng lâu hơn hẳn.
Mẫu gốc quyết định món đúc: đọc một con tỳ hưu resin đẹp
Vì mọi con tỳ hưu resin đều sinh ra từ một mẫu gốc, cách nhanh nhất để đánh giá món là đánh giá cái mẫu ấy qua bản sao. Nhìn tỷ lệ đầu và thân, độ cong của lưng, cách sừng mọc ra khỏi đầu, độ sâu của mắt. Mẫu gốc do người hiểu dáng tỳ hưu chạm hoặc dựng sẽ cho bản đúc có thần thái, dù vật liệu là nhựa. Mẫu sao chép qua nhiều đời khuôn thì mỗi lần lại mất một ít chi tiết, đến cuối cùng vảy chỉ còn là những gợn mờ.
Dấu hiệu của khuôn đã sao nhiều đời là chi tiết nông và mềm, các cạnh tròn trịa, vảy không còn rõ từng chiếc, mắt chỉ là một vết lõm. Ngược lại, bản đúc từ khuôn tốt giữ được cạnh sắc ở vảy, khe sâu ở kẽ chân, và mặt bụng cũng được làm cẩn thận chứ không chỉ là mặt phẳng.
Khâu hoàn thiện sau khi tháo khuôn cũng nói nhiều về xưởng làm. Món được cắt chân rót gọn, mài phẳng, đánh bóng đều, không còn ba via ở sườn là món của người làm có tâm. Món còn nguyên đường ráp sắc, chân rót lồi, bọt khí vỡ trên bề mặt là hàng làm vội. Cùng là resin, khoảng cách chất lượng giữa hai loại này rất lớn, và nó hiện ra ngay trong lòng bàn tay bạn.
Ố vàng, mềm khi nóng, xước: những giới hạn cần biết
Resin trong, nhất là epoxy, ngả vàng dần dưới ánh nắng và tia cực tím. Một con tỳ hưu resin xanh ngọc mới mua có thể chuyển sang tông xanh vàng sau một mùa hè đeo ngoài trời. Hàng có chất chống tia cực tím ngả chậm hơn nhưng không tránh hẳn. Cất trong hộp khi không đeo, tránh để trên bậu cửa sổ, trên taplô xe.
Resin và nhựa nói chung mềm ra khi nóng. Để trong ô tô đỗ ngoài nắng, gần bếp, hoặc ngâm nước nóng, món có thể biến dạng nhẹ, mất bóng, hoặc dính bụi vào bề mặt. Lạnh quá thì một số loại resin giòn hơn và dễ nứt khi rơi.
Bột đá đúc có giới hạn khác: không ố như resin trong, nhưng giòn. Một cú rơi xuống nền gạch có thể làm mẻ chân hay gãy sừng, và chỗ mẻ lộ màu trắng xám của bột bên trong, khác hẳn lớp màu bề mặt. Món bột đá được sơn phủ màu thì lớp sơn có thể bong dần ở chỗ hay cọ xát.
Bề mặt resin dễ xước hơn đá, thuỷ tinh. Đeo chung vòng với hạt đá cứng, cất chung túi với chìa khoá, hay lau bằng khăn có hạt bụi cát đều để lại vết. Xước nhẹ có thể đánh bóng lại bằng kem đánh bóng nhựa chuyên dụng, nhưng món nhiều chi tiết thì khó làm đều.
An toàn cho da: resin đã đóng rắn và resin chưa khô hẳn
Resin đã đóng rắn hoàn toàn thường trơ, ít gây vấn đề khi tiếp xúc da. Vấn đề hay đến từ hàng làm vội, nhất là hàng thủ công đổ tại nhà: món chưa đóng rắn hết, bề mặt còn hơi dính, có mùi hoá chất, có thể gây kích ứng. Epoxy ở dạng chưa đóng rắn là chất gây dị ứng tiếp xúc khá phổ biến; người làm resin thường được khuyên đeo găng, và người đeo món chưa khô hẳn cũng có thể bị đỏ ngứa.
Khi nhận một con tỳ hưu resin mới, xem kỹ ba điều: bề mặt có dính tay không, có mùi hắc không, ấn móng tay ở chỗ khuất có để lại vết lõm không. Có một trong các dấu hiệu này, để món ở chỗ thoáng vài ngày nữa trước khi đeo sát da, và liên hệ người bán nếu tình trạng không cải thiện.
Lớp nhũ, kim tuyến, sơn phủ trên một số món có thể bong ra và dính vào da, áo. Với trẻ nhỏ, đồ đeo resin nhỏ cũng mang nguy cơ hóc và nguy cơ trẻ ngậm, cắn món có lớp phủ không rõ thành phần. Nếu mua cho trẻ, chọn món đủ to, bề mặt nhẵn, không nhũ, và chỉ đeo khi có người lớn trông.
Chăm tỳ hưu resin, nhựa, bột đá cho bền
Cách chăm nhóm vật liệu này đơn giản hơn gỗ, sừng, nhưng có vài điều cấm cần nhớ.
- Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, có thể dùng chút nước pha xà phòng nhẹ, rồi lau khô.
- Không dùng cồn, aceton, nước tẩy sơn móng, xăng thơm; chúng làm resin mờ đục, dính nhớp.
- Không ngâm nước nóng, không sấy, không để món trong xe nắng.
- Tháo ra khi đi biển, phơi nắng lâu, xông hơi.
- Cất riêng trong túi vải hoặc ngăn có lót, tránh cọ với đá, kim loại.
- Với bột đá đúc, tránh rơi vì món giòn; chỗ mẻ lộ màu trắng của bột bên trong.
- Thay dây khi giãn; dây chun gặp resin không có vấn đề gì, chỉ cần mép lỗ trơn.
Một con tỳ hưu resin được chăm như vậy có thể đẹp vài năm. Nó sẽ không lên nước, không đổi màu theo người đeo như gỗ hay sừng; đó là bản chất vật liệu, và cũng là lý do nó hợp với người muốn một món đeo ít phải bận tâm.
Với người bán nhỏ, ghi đúng chữ resin hay bột đá đúc trong mô tả không làm hàng khó bán hơn. Ví dụ giả định: một cửa hàng ghi "tỳ hưu resin màu xanh ngọc, đúc khuôn từ mẫu chạm tay, tránh nắng" sẽ ít nhận đánh giá thất vọng hơn hẳn so với ghi "tỳ hưu ngọc xanh" cho cùng món.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu resin có bị ố vàng không?
Có, đặc biệt là resin trong như epoxy khi phơi nắng nhiều. Mức độ và tốc độ ố phụ thuộc loại resin và chất phụ gia chống tia cực tím. Cất món trong hộp khi không đeo, tránh để gần cửa sổ, trên taplô ô tô giúp chậm ố. Ố rồi thì hầu như không đưa lại màu cũ được.
Làm sao biết tỳ hưu bán là ngọc thật hay resin?
Resin nhẹ, ấm tay nhanh, hay có bọt khí tròn và đường khuôn, gõ khẽ kêu đục. Ngọc, đá thật nặng hơn, mát lâu, kêu trong. Những dấu hiệu này chỉ để sàng lọc; món giá trị nên có giấy giám định từ nơi kiểm định đá quý có chuyên môn.
Tỳ hưu bột đá có phải đá thật không?
Không hẳn. Bột đá đúc là bột khoáng trộn với resin rồi đổ khuôn, nên có cảm giác nặng, mát gần giống đá nhưng không phải đá nguyên khối chạm. Nó vẫn là vật liệu hợp lệ cho đồ đeo giá mềm, miễn người bán ghi đúng là bột đá đúc.
Đeo tỳ hưu resin có gây dị ứng không?
Resin đã đóng rắn hoàn toàn thường ít gây dị ứng. Món chưa khô hẳn, còn dính, còn mùi hắc có thể gây đỏ ngứa, nhất là với người nhạy cảm với epoxy. Nếu thấy kích ứng, tháo ra, rửa vùng da và ngưng đeo; báo người bán nếu món còn dính hoặc có mùi.
Tự đổ resin làm tỳ hưu tại nhà có an toàn không?
Làm được nếu tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất resin: đeo găng, làm ở nơi thoáng, đong đúng tỷ lệ, để món đóng rắn đủ thời gian. Không dùng khuôn đã đựng thực phẩm và không làm khi có trẻ nhỏ lại gần. Món chưa đóng rắn hết không nên đeo sát da.
Resin xước rồi có đánh bóng lại được không?
Xước nhẹ trên mặt phẳng có thể đánh bóng lại bằng kem đánh bóng nhựa chuyên dụng và khăn mềm. Với tỳ hưu nhiều chi tiết, rất khó đánh đều mà không làm mòn vảy, sừng. Món có giá trị tinh thần nên nhờ thợ làm resin xử lý.