Một con tỳ hưu bán dưới tên "ngọc" có thể làm từ ít nhất năm nhóm vật liệu khác nhau: phỉ thuý (jadeite), nephrite, serpentine, thạch anh xanh tự nhiên và thạch anh hoặc thuỷ tinh nhuộm màu. Trong tiếng Việt, "ngọc" là chữ rộng, được dùng cho gần như mọi loại đá màu xanh, trắng có độ bóng đẹp. Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi cầm một con tỳ hưu ngọc không phải "đẹp hay xấu" mà là "ngọc ở đây là vật liệu gì".
Bài so các vật liệu đó ở góc một món chạm nhỏ đeo trên người: độ cứng ảnh hưởng tới nét chạm và độ bền thế nào, ánh nhìn ra sao, chỗ nào hay bị gọi lẫn, và cách hỏi người bán để có câu trả lời rõ ràng trên hoá đơn. Phần đi sâu về phân loại phỉ thuý hàng A, B, C hay nguồn gốc mỏ ngọc chỉ nhắc ở mức cần cho việc mua một con tỳ hưu.
Chữ "ngọc" trên con tỳ hưu bao trùm những gì
Trong khoáng vật học, chữ "jade" chỉ dùng cho hai vật liệu: jadeite, thuộc nhóm pyroxen, và nephrite, một dạng khối sợi đan chặt của nhóm amphibol. Hai thứ này khác nhau về thành phần, độ cứng, tỷ trọng, nhưng có chung một điểm là rất dai, chạm được nét mảnh mà ít mẻ. Thị trường Việt Nam gọi jadeite là phỉ thuý hoặc cẩm thạch; nephrite hay được gọi là ngọc bích nếu xanh, bạch ngọc nếu trắng.
Bên cạnh hai loại đó, chữ "ngọc" còn được gắn cho serpentine, một đá mềm hơn, màu xanh vàng, ánh như sáp; cho aventurine, tức thạch anh có vảy khoáng lấp lánh, quen dưới tên ngọc Đông Linh; cho thạch anh hạt mịn nhuộm xanh, có lúc bán dưới tên ngọc Malaysia; và cho cả thuỷ tinh màu. Không tên nào trong số này là sai về mặt ngôn ngữ đời thường. Chỉ là chúng mô tả những vật liệu có giá trị và độ bền rất khác nhau.
Với con tỳ hưu, sự khác nhau lộ rõ hơn so với một chiếc vòng trơn. Một món chạm có sừng, tai, đuôi, kẽ chân là nơi vật liệu bộc lộ hết tính cách: vật liệu dai thì giữ được nét sắc nhiều năm, vật liệu mềm thì mòn ở mũi và sừng sau vài tháng đeo, vật liệu nhuộm thì màu dồn vào các kẽ.
So nhanh các vật liệu hay mang tên ngọc trên tỳ hưu
Số đo độ cứng và tỷ trọng dưới đây là khoảng thường gặp trong tài liệu đá quý phổ thông; mẫu cụ thể có thể lệch đôi chút.
| Vật liệu | Tên hay gặp khi bán | Độ cứng Mohs | Tỷ trọng | Trên con tỳ hưu nhìn thấy gì |
|---|---|---|---|---|
| Jadeite | phỉ thuý, cẩm thạch, ngọc Miến | khoảng 6,5–7 | khoảng 3,3–3,4 | Ánh như thuỷ tinh hơi mỡ, nhìn kỹ thấy kết cấu hạt; giữ được nét chạm mảnh và sắc |
| Nephrite | ngọc bích, bạch ngọc, ngọc theo tên vùng | khoảng 6–6,5 | khoảng 2,9–3,0 | Ánh dầu mịn, rất dai; thợ hay chạm khối tròn, nét mềm |
| Serpentine | ngọc xanh, ngọc mềm, có khi mượn tên vùng | khoảng 2,5–5,5 tuỳ loại | khoảng 2,5–2,6 | Ánh sáp, màu xanh vàng; mũi, sừng dễ mòn và xước sau thời gian đeo |
| Aventurine | ngọc Đông Linh | khoảng 7 | khoảng 2,65 | Vảy lấp lánh khi xoay dưới đèn; ít khi trong |
| Thạch anh nhuộm xanh | ngọc Malaysia, ngọc xanh | khoảng 7 | khoảng 2,65 | Màu tươi, đọng thành đường mảnh giữa các hạt và dồn đậm trong kẽ chạm |
Cột tỷ trọng giải thích vì sao người trong nghề hay cầm ước lượng: cùng kích thước, con tỳ hưu jadeite nặng tay hơn rõ so với serpentine hay thạch anh. Nhưng với món chỉ vài gam, cảm giác tay rất dễ đánh lừa; chỉ cân thuỷ tĩnh hoặc phòng giám định mới cho con số đáng tin.
Tỳ hưu phỉ thuý: câu hỏi đầu tiên là hàng A hay không
Với tỳ hưu phỉ thuý, thị trường dùng cách phân loại quen thuộc: hàng A là jadeite chỉ qua cắt, chạm, đánh bóng và có thể phủ sáp nhẹ bề mặt; hàng B đã được tẩy bằng axit rồi tẩm nhựa để làm sạch màu và tăng độ trong; hàng C là đá được nhuộm màu; hàng B cộng C là vừa tẩy tẩm vừa nhuộm. Tất cả đều là jadeite, nhưng giá trị và độ bền rất khác nhau.
Con tỳ hưu nhỏ là nơi hàng B, C dễ trà trộn, vì món chạm nhiều kẽ khiến người mua khó nhìn kết cấu trên mặt phẳng. Dấu hiệu gợi ý có thể gồm: màu xanh dồn đậm theo các đường vân và kẽ chạm, mặt đá có những vết lõm li ti như mạng nhện dưới kính lúp, ánh hơi nhựa. Tuy vậy, phân biệt hàng A với hàng B tẩm nhựa ở mức chắc chắn cần máy quang phổ hồng ngoại của phòng giám định; mắt thường và đèn pin không đủ.
Vì vậy khi mua tỳ hưu phỉ thuý có giá trị, hãy hỏi thẳng: "Món này là jadeite hàng A, có giấy giám định không?". Nếu người bán chỉ nói "ngọc tự nhiên" mà không nói rõ jadeite và hàng A, hãy hiểu đó là câu trả lời chưa đủ. Chuyện chủng ngọc, màu, độ trong của phỉ thuý là đề tài rộng, có chuyên trang riêng; ở đây chỉ cần nhớ món tỳ hưu phải qua được câu hỏi hàng A trước khi bàn đến đẹp xấu.
Tỳ hưu nephrite: vì sao dáng tròn, nét mềm
Nephrite gồm vô số sợi tinh thể nhỏ đan vào nhau như nỉ, nên nó là một trong những vật liệu dai nhất mà nghề chạm từng dùng. Độ cứng khoảng 6 đến 6,5, thấp hơn jadeite chút ít, nhưng khả năng chịu va đập thì cao. Một con tỳ hưu nephrite rơi xuống nền gạch có thể chỉ sứt một mảnh nhỏ, trong khi đá giòn cùng cỡ có thể gãy ngang cổ.
Chính kết cấu sợi khiến thợ chạm nephrite thường chuộng khối tròn đầy, mặt cong liền, nét lông và vảy chạm nông và mềm thay vì sắc cạnh. Nhìn một con tỳ hưu bạch ngọc theo kiểu truyền thống, bạn thấy bóng khối và độ mịn của mặt đá được đặt lên trước chi tiết. Đó là lựa chọn thẩm mỹ theo vật liệu, không phải do thợ kém tay.
Ánh của nephrite đánh bóng là ánh dầu, như mặt mỡ đông, khác với ánh hơi thuỷ tinh của jadeite. Màu thường gặp là trắng ngà, trắng xanh, xanh rau chân vịt có đốm đen nhỏ, vàng nhạt. Tên gọi theo vùng như ngọc Hoà Điền hay ngọc Nga rất hay xuất hiện trên tem treo; hãy hiểu đó là tên thương mại gắn với một vùng mỏ, còn việc món cụ thể có đúng xuất xứ đó hay không thì gần như không thể xác nhận bằng mắt, và nhiều giấy giám định cũng không ghi.
Serpentine và đá mềm mang tên ngọc: nhận ra thế nào
Ánh sáp và cảm giác "ấm". Serpentine đánh bóng có ánh như nến, mặt hơi mờ chứ không sáng trong. Cầm lâu trong tay, nó ấm lên nhanh hơn jadeite. Đây là dấu hiệu cảm quan, chỉ có ích khi bạn được cầm so sánh với một món jadeite đã biết.
Mòn ở những chỗ nhô ra. Trên con tỳ hưu serpentine đã đeo vài tháng, mũi, sừng, gờ mày và mặt chân thường mờ đi, xuất hiện xước mảnh. Hàng trưng bày mới đánh bóng thì chưa thấy điều này, nên đáng nhìn kỹ những món mẫu đã qua tay nhiều người.
Màu xanh vàng, ít khi xanh lục đậm. Serpentine tự nhiên hay có tông xanh vàng, xanh ô liu, đôi khi kèm đốm và vân trắng. Khi gặp một con "ngọc" xanh lục đậm, tươi đều toàn thân với giá rẻ, khả năng cao là đá nhuộm hơn là serpentine tự nhiên.
Không thử bằng dao trên hàng chưa mua. Mẹo "dao không xước được mới là ngọc" lan truyền khá rộng, nhưng thép thường cứng khoảng 5 đến 5,5, chỉ phân biệt được đá rất mềm, và để lại vết xước vĩnh viễn. Người bán có quyền từ chối, và bạn cũng không nên đề nghị.
Tên gọi không có lỗi, chỉ cần đúng giá. Serpentine là vật liệu chạm khắc có lịch sử lâu đời, cho nhiều món đẹp. Con tỳ hưu serpentine ghi đúng tên, bán đúng giá trị là món hàng sòng phẳng; điều cần tránh là trả giá jadeite cho nó.
Hỏi người bán những gì để có câu trả lời rõ ràng
Một người bán có hiểu biết sẽ trả lời được các câu dưới đây mà không vòng vo. Ghi lại câu trả lời, và đề nghị ghi những chữ quan trọng lên hoá đơn.
- Tên vật liệu theo khoáng vật: jadeite, nephrite, serpentine, aventurine, thạch anh, hay thuỷ tinh. "Ngọc tự nhiên" chưa phải tên vật liệu.
- Với jadeite: hàng A hay đã xử lý; có giấy giám định không; giấy đó cấp cho đúng món này hay cho cả lô.
- Màu có tự nhiên không, có nhuộm hay tẩm gì không. Câu "màu tự nhiên" nên được ghi lên hoá đơn nếu người bán dám khẳng định.
- Trọng lượng món tỳ hưu riêng (không tính dây, hạt), kích thước dài, cao.
- Điều kiện đổi trả nếu kết quả giám định sau này khác lời mô tả, thời hạn bao lâu.
- Với món đính kim loại: kim loại gì, chốt gắn bằng keo hay bằng khoen xuyên.
Người bán từ chối ghi chất liệu lên hoá đơn là một tín hiệu đáng cân nhắc, bất kể lời nói miệng nghe chắc chắn đến đâu. Với món giá trị thấp, câu trả lời "đây là đá nhuộm, đẹp và rẻ" cũng là câu trả lời tốt, vì nó cho bạn biết đúng thứ mình mua.
Đeo và giữ tỳ hưu ngọc theo từng vật liệu
Jadeite hàng A và nephrite chịu được việc đeo hằng ngày khá tốt; điều cần tránh là va đập mạnh vào cạnh bàn, nền gạch và các hoá chất tẩy rửa mạnh làm mờ lớp sáp đánh bóng. Hàng B có lớp nhựa tẩm bên trong nên sợ nhiệt cao, dung môi và nắng gắt kéo dài; lâu ngày nhựa có thể ngả vàng, mặt đá xuất hiện vết rạn mảnh.
Serpentine mềm hơn, dễ xước khi cọ với hạt thạch anh trên cùng một chiếc vòng hoặc với đồng hồ kim loại. Nếu bạn phối con tỳ hưu serpentine trên vòng hạt cứng hơn, nên chèn hạt chặn hoặc ống kim loại hai bên để giảm cọ xát. Đá nhuộm thì tránh để mồ hôi, nước hoa và nước nóng đọng lâu, vì màu có thể nhạt dần ở chỗ hay chạm da.
Một điểm chung cho mọi vật liệu: lau bằng khăn mềm hơi ẩm, để khô tự nhiên, cất riêng từng món. Những cách "nuôi ngọc" như đeo sát da cho ngọc "ăn" dầu da thực chất là mặt đá được đánh bóng thêm bởi ma sát và dầu tự nhiên; quan niệm gán cho chuyện này ý nghĩa sâu xa hơn là văn hoá dân gian, không có bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu ngọc trắng là bạch ngọc hay đá gì khác?
Có thể là nephrite trắng, jadeite trắng, thạch anh trắng hạt mịn, đá hoa hoặc thuỷ tinh trắng đục. Màu trắng không cho biết vật liệu. Cần nhìn ánh, kết cấu, so tỷ trọng, và chắc chắn nhất là giấy giám định ghi tên vật liệu cho đúng món đó.
Ngọc Malaysia là ngọc gì?
Đó là tên thương mại phổ biến cho thạch anh hạt mịn được nhuộm xanh, không phải jadeite hay nephrite, cũng không có nghĩa là đá từ Malaysia. Màu thường tươi và đều, nhìn kỹ dưới kính lúp thấy màu đọng thành đường mảnh giữa các hạt. Đây là vật liệu rẻ, đẹp mắt, chỉ cần bán đúng tên.
Tỳ hưu phỉ thuý nhỏ có cần giấy giám định không?
Với món giá trị thấp, chi phí giám định có thể không đáng. Với món có giá cao, nhất là khi người bán khẳng định hàng A, giấy giám định cho đúng món đó là bằng chứng nên có. Hàng B tẩm nhựa rất khó phân biệt bằng mắt, nên lời khẳng định miệng không thay được kết quả kiểm bằng máy.
Cầm thấy mát lạnh có phải ngọc thật không?
Không đủ để kết luận. Hầu hết đá và thuỷ tinh đều mát hơn nhựa khi mới chạm vào, vì dẫn nhiệt tốt hơn. Cảm giác mát chỉ giúp loại hàng nhựa, còn thạch anh nhuộm, serpentine hay thuỷ tinh đều mát tay không kém jadeite.
Vì sao tỳ hưu ngọc bích có đốm đen nhỏ?
Nephrite xanh thường chứa các hạt khoáng nhỏ màu đen như cromit hoặc magnetit. Đó là đặc điểm tự nhiên, không phải vết bẩn hay lỗi. Thợ chạm đôi khi xoay phôi để đốm nằm ở chỗ khuất, hoặc giữ lại như một nét riêng của món.
Tỳ hưu serpentine có đeo hằng ngày được không?
Được, nhưng nên hiểu rằng nó mềm hơn jadeite và nephrite nhiều. Sau một thời gian, các chỗ nhô ra sẽ mờ và có xước nhẹ. Tháo ra khi làm việc tay chân, không phối sát với hạt đá cứng mà không có hạt chặn, và có thể nhờ thợ đánh bóng lại khi mặt đá xỉn.