Trên một con tỳ hưu gỗ đeo, dấu vết dễ đọc nhất để phân biệt chạm tay với chạm máy CNC là ba thứ: vệt bước dao chạy song song, các góc trong luôn bo tròn theo bán kính mũi dao, và hai nửa trái phải giống nhau gần như tuyệt đối. Chạm tay thì để lại các mặt cắt phẳng nhỏ, góc trong sắc ngọt, và những chỗ lệch rất nhẹ mà mắt chỉ thấy khi so kỹ.
Phần lớn tỳ hưu gỗ đeo hiện nay không thuần một kiểu. Rất nhiều món được máy phay thô ra dáng, rồi thợ sửa nguội, đục lại vảy, mắt, móng bằng tay. Bài này giúp bạn đọc món đồ nằm ở đâu trên dải từ máy hoàn toàn tới tay hoàn toàn, để hỏi đúng và trả đúng. Không có kiểu nào xấu; chỉ có lời mô tả đúng hay sai.
Máy CNC chạm gỗ hoạt động thế nào với một món nhỏ
Máy phay CNC dùng trong xưởng mỹ nghệ nhận một mô hình ba chiều, chia nó thành các lớp và đường chạy, rồi điều khiển mũi dao xoay tốc độ cao ăn dần vào khúc gỗ. Với món nhỏ như mặt dây tỳ hưu, xưởng thường dùng mũi dao đầu tròn rất nhỏ ở bước hoàn thiện. Mũi dao càng nhỏ, chi tiết càng mịn, nhưng thời gian chạy càng lâu; vì thế ở món giá mềm, bước hoàn thiện hay được làm thưa, để lại vệt.
Máy ba trục chỉ cắt từ trên xuống; muốn chạm mặt kia, người thợ phải lật phôi và chạy lần hai. Chỗ hai lần chạy gặp nhau thường để lại một đường ranh mảnh quanh sườn con tỳ hưu, nhất là ở hàng không sửa nguội kỹ. Máy bốn trục, năm trục xoay được phôi nên chạm vòng quanh liền mạch hơn, nhưng vẫn khó vào những hốc khuất như khe giữa chân và bụng, trong lòng miệng há.
Một điều ít người mua biết: chất lượng hàng máy phụ thuộc rất nhiều vào mô hình ba chiều ban đầu. Mô hình do người hiểu dáng tỳ hưu dựng, có tỷ lệ đầu thân hợp lý, sừng chân đủ dày, sẽ cho ra hàng máy đẹp. Mô hình tải về hoặc chỉnh sửa vội thì dù máy tốt đến đâu cũng chỉ nhân bản một dáng vụng ra hàng trăm lần.
Ưu điểm của máy là đều và nhanh. Một mẫu tỳ hưu được thiết kế kỹ có thể ra hàng trăm con giống nhau, giữ được tỷ lệ đầu thân mà một thợ tay khó giữ suốt một loạt. Đó là lý do hàng CNC có mặt khắp nơi, và không có gì sai khi mua chúng, miễn là giá phản ánh đúng cách làm.
Dấu hiệu trên món: chạm máy, chạm tay và kiểu lai
Soi bằng kính lúp loại mười lần dưới ánh đèn xiên. Một dấu hiệu chưa đủ để kết luận; nên tìm ít nhất ba dấu hiệu cùng chiều.
| Chỗ soi | Chạm máy, ít sửa | Chạm máy rồi sửa nguội | Chạm tay |
|---|---|---|---|
| Mặt cong trên lưng, đầu | Vệt sóng song song đều đặn theo một hướng | Vệt sóng mờ, bị đánh giấy nhám hoặc cạo bớt | Các mặt cắt phẳng nhỏ nối nhau, hướng không đều |
| Góc trong, kẽ vảy | Bo tròn đều theo bán kính mũi dao | Phần lớn bo tròn, vài chỗ được đục sắc lại | Sắc, có vết dao chữ V, đôi khi hơi xơ |
| Hai nửa trái phải | Giống hệt, như soi gương | Gần giống, vài chi tiết sửa tay lệch nhẹ | Lệch nhẹ ở số vảy, độ cong sừng, vị trí mắt |
| Hốc khuất, khe chân bụng | Nông hoặc bị lấp, không có lỗ thấu | Được khoét sâu thêm bằng tay | Có thể khoét thấu, tạo khoảng hở giữa chân |
| Sườn quanh thân | Có thể thấy đường ranh nơi hai lần chạy gặp nhau | Đường ranh được mài đi | Không có đường ranh |
| So hai món cùng mẫu | Gần như trùng khớp | Dáng trùng, chi tiết khác chút ít | Khác rõ, mỗi con một nét |
Với hàng lai, phần sửa tay thường dồn vào đầu, mắt và vảy lưng, nơi người xem nhìn đầu tiên. Bụng dưới và mặt sau hay giữ nguyên dấu máy. Lật món lại xem là cách nhanh nhất để biết.
Dấu tay nghề thật của thợ chạm tay
Mặt cắt sạch, một nhát. Thợ giỏi cắt một nhát dứt khoát cho mỗi mặt nhỏ; mặt cắt bóng, không xước lông. Mặt cắt sần, nhiều nhát chồng lên nhau là dấu thợ chưa vững hoặc dao chưa sắc.
Chi tiết theo thớ gỗ. Người chạm tay đọc thớ và xoay dáng cho sừng, đuôi chạy theo hướng khoẻ của thớ. Món chạm máy theo mô hình thì không biết thớ nằm đâu, nên đôi khi sừng mảnh chạy ngang thớ, dễ gãy.
Nhịp vảy có biến hoá. Vảy trên lưng chạm tay to nhỏ dần theo đường cong cơ thể, có chỗ thưa chỗ dày một cách có chủ ý. Vảy máy thì đều như lưới kẻ.
Mắt và miệng có thần. Thợ thường dồn công vào mắt: khoét sâu, tạo đồng tử bằng một nhát xoáy, viền mí sắc. Đây là chi tiết máy làm tốt về hình nhưng ít khi có độ sâu như dao tay.
Chút lệch là bình thường. Một con tỳ hưu chạm tay không đối xứng tuyệt đối. Lệch nhẹ không phải lỗi; lệch đến mức hai sừng khác hẳn chiều dài, mắt lệch tầm, thì là vấn đề tay nghề.
Vì sao hàng lai lại phổ biến và nên gọi thế nào cho đúng
Chạm tay hoàn toàn một con tỳ hưu đeo nhiều chi tiết mất nhiều giờ đến vài ngày công, tuỳ cỡ và độ khó. Máy phay thô trong ít phút ra được dáng tổng thể, thợ chỉ việc sửa nguội những chỗ máy làm không tới. Cách làm này giữ được giá hợp lý mà vẫn có phần tay người ở những chi tiết quan trọng. Nó là lựa chọn kinh tế hợp lý của rất nhiều xưởng, ở Việt Nam cũng như nơi khác.
Rắc rối nằm ở cách gọi. Gọi hàng lai là "chạm tay thủ công" thì chưa đúng hẳn; gọi là "hàng máy" lại bỏ qua phần công sửa của thợ. Cách mô tả trung thực nhất là "phay máy, sửa nguội tay", có thể kèm chi tiết như "mắt, vảy đục tay". Người mua hiểu ngay mình nhận được gì, và người bán không phải lo bị trả hàng vì mô tả sai.
Với bạn là người mua, câu hỏi nên đặt không phải "có phải chạm tay không", vì câu ấy dễ nhận một chữ "có" cho xong, mà là "phần nào làm máy, phần nào làm tay". Người bán hiểu nghề sẽ trả lời cụ thể; người chỉ đọc lại lời quảng cáo sẽ lúng túng.
Vì sao hai con tỳ hưu gỗ cùng dáng mà công làm chênh nhau rất xa
Người mua hay thấy hai món trông na ná nhau trên ảnh mà mức giá cách xa, rồi nghi một bên nói thách. Thực ra, phần công trên một con tỳ hưu gỗ nằm ở những thứ ảnh chụp ít khi cho thấy. Với hàng máy, chi phí chính là thời gian máy chạy và công thiết kế mô hình, chia đều cho cả loạt; con thứ một trăm gần như không tốn thêm gì ngoài gỗ và vài phút sửa ba via. Với hàng tay, mỗi con là một lần thợ ngồi từ đầu: chọn khúc, đọc thớ, phác dáng, đục thô, đục tinh, đánh bóng.
Giữa hai đầu ấy, mức sửa nguội quyết định rất nhiều. Một món chỉ được mài ba via và đánh bóng khác xa một món được thợ đục lại từng vảy, khoét sâu mắt, khoét thông khe chân. Loại gỗ, độ khó của dáng, số chi tiết thấu và cách hoàn thiện cộng thêm vào phần chênh. Một con tỳ hưu dáng nằm gọn đơn giản có thể ít công hơn hẳn một con dáng đứng, đuôi xoè, chân tách rời, dù cùng cỡ.
Vì vậy, khi so hai món, đừng chỉ so ảnh mặt trước. Hãy so ảnh bụng dưới, ảnh cận kẽ vảy, và hỏi cùng một câu cho cả hai người bán: phần nào làm máy, phần nào làm tay, hoàn thiện bằng gì. Thường thì chỉ sau ba câu hỏi ấy, khoảng chênh đã có lời giải thích, hoặc lộ ra là không có.
Quy trình soi một con tỳ hưu gỗ trong năm phút
Cần một kính lúp nhỏ và đèn pin điện thoại. Làm theo thứ tự này để không bị thu hút bởi phần đẹp nhất của món.
- Lật món lên xem bụng dưới và mặt sau trước: tìm vệt sóng song song và đường ranh hai lần chạy dao.
- Chiếu đèn xiên lên lưng: vệt bước dao đều đặn sẽ nổi lên như những gợn sóng nhỏ cùng hướng.
- Soi các kẽ vảy, góc giữa sừng và đầu: góc tròn đều hay sắc có vết chữ V.
- Nhìn thẳng từ phía trước, so hai mắt, hai sừng, hai chân trước.
- Soi các hốc khuất giữa chân và bụng: có được khoét thông không, đáy hốc có vết dao tay không.
- Nếu có hai món cùng mẫu, đặt cạnh nhau và so từng chi tiết.
- Ghi lại nhận định rồi hỏi người bán; so câu trả lời với điều bạn vừa thấy.
Sau vài lần làm như vậy, bạn sẽ nhận ra hàng máy chỉ trong vài giây ở bước một và hai. Cái khó là đánh giá mức sửa nguội, và cái đó cần xem nhiều món.
Chọn kiểu nào cho đúng nhu cầu
Nếu bạn cần nhiều món giống nhau để làm quà cho một nhóm người, hay cần một con tỳ hưu đúng tỷ lệ theo một bản thiết kế, hàng CNC hoặc hàng lai là lựa chọn hợp lý. Chúng đều, nhanh, giá dễ chịu, và nếu được hoàn thiện cẩn thận thì đeo vẫn đẹp. Chỉ cần chú ý chọn món có sừng, chân không quá mảnh chạy ngang thớ.
Nếu bạn muốn một món mang dấu tay một người thợ, có chút khác biệt với mọi con khác, thì chạm tay là lựa chọn. Hãy chuẩn bị tinh thần rằng món sẽ không đối xứng tuyệt đối, có thể có những nét mà bạn phải nhìn lâu mới thích. Đặt làm riêng thì nên trao đổi rõ dáng, cỡ, hướng thớ ngay từ đầu.
Dù chọn kiểu nào, tỳ hưu gỗ chỉ là một món đồ đeo. Những lời hứa rằng tỳ hưu chạm tay "có hồn" nên "linh" hơn hàng máy thuộc về quảng cáo hoặc quan niệm, không có cơ sở. Giá trị thật của chạm tay là công sức và tay nghề người thợ; đó đã là lý do đủ để quý một món đồ.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu gỗ chạm máy có bền bằng chạm tay không?
Độ bền phụ thuộc loại gỗ, hướng thớ và độ dày chi tiết nhiều hơn là cách chạm. Hàng máy đôi khi có sừng mảnh chạy ngang thớ nên dễ gãy; hàng tay do thợ đọc thớ nên thường khoẻ hơn ở chỗ đó. Một món máy được thiết kế dáng gọn vẫn có thể rất bền.
Làm sao biết người bán nói chạm tay là thật?
Hỏi cụ thể phần nào làm tay, phần nào làm máy, rồi tự soi bụng dưới, góc trong và độ đối xứng. Nhờ người bán cho xem hai món cùng mẫu; hàng chạm tay sẽ khác nhau rõ. Câu trả lời mơ hồ không chứng minh món là hàng máy, nhưng là lý do để không trả giá của hàng tay.
Đường ranh quanh sườn tỳ hưu gỗ là gì?
Thường là chỗ gặp nhau của hai lần chạy dao khi máy ba trục chạm một mặt rồi lật phôi chạm mặt kia. Hàng được sửa nguội kỹ sẽ mài mất đường này. Đường ranh không làm giảm độ bền, nhưng là dấu hiệu khá rõ của hàng máy ít sửa.
Chạm máy rồi sửa tay có được gọi là hàng thủ công không?
Không có định nghĩa pháp lý thống nhất cho chữ thủ công trên đồ mỹ nghệ nhỏ. Cách gọi trung thực là phay máy, sửa nguội tay, kèm chi tiết được làm tay. Người mua nên dựa vào mô tả cụ thể này thay vì chữ thủ công chung chung.
Đặt chạm tay một con tỳ hưu gỗ theo mẫu riêng cần chuẩn bị gì?
Chuẩn bị ảnh hoặc bản vẽ dáng mong muốn, cỡ dài rộng, cách đeo, loại gỗ, và hỏi thợ về hướng thớ, độ dày sừng chân. Nên xin duyệt mẫu sơ bộ trước khi thợ làm chi tiết. Mọi thoả thuận về thời gian và cách hoàn thiện nên ghi lại bằng tin nhắn.
Vệt sóng trên lưng tỳ hưu gỗ có đánh nhám mất được không?
Được, đánh nhám và đánh bóng có thể làm mờ hoặc mất vệt bước dao, và nhiều xưởng làm vậy ở bước hoàn thiện. Tuy nhiên đánh nhám cũng làm tròn mất những cạnh sắc của vảy. Nếu tự làm, rất dễ làm hỏng chi tiết; nên nhờ thợ.