Lật một con tỳ hưu lên, bạn cần xem năm chỗ: bụng có được tạo hình hay để trơn, đế và mặt dưới bàn chân có phẳng và sạch không, lỗ xỏ có thẳng và mép có nhẵn không, còn vết cuống đúc hay đường ráp khuôn không, và nếu rỗng ruột thì lỗ thoát, mối hàn ra sao. Mặt trên có thể được chăm chút để chụp ảnh; mặt dưới thì ít ai sửa nếu không thật sự làm kỹ.
Mặt dưới cũng là chỗ chạm vào da, vào dây vòng, vào ngón tay khi đeo. Một vết cắt chưa mài ở đây không chỉ là dấu làm ẩu mà còn gây xước da, cứa đứt dây. Bài đi qua từng chỗ, giải thích vết đó sinh ra ở khâu nào và khi nào đáng lo.
Vì sao mặt dưới thật thà hơn mặt trên
Khi làm một món trang sức, thời gian của người thợ có hạn. Phần lớn công sức dồn vào chỗ người mua nhìn thấy đầu tiên: mặt, lưng, phần nhô lên. Mặt dưới thường được làm sau cùng, khi thợ đã mệt hoặc đơn hàng đã gấp. Vì vậy, một con tỳ hưu mà mặt dưới cũng được mài sạch, đánh bóng vừa phải là dấu hiệu người làm có thói quen làm đến nơi.
Mặt dưới còn giữ lại dấu vết của quy trình. Vết cuống đúc cho biết kim loại được rót vào từ chỗ nào; đường ráp khuôn cho biết khuôn chia mấy mảnh; lỗ thoát cho biết con vật đặc hay rỗng; dấu khoan cho biết lỗ xỏ được khoan sau hay đúc sẵn. Đọc được những dấu đó, bạn hiểu món đồ được làm thế nào mà không cần người bán kể.
Thêm một lý do thực tế: ảnh trên mạng gần như không bao giờ chụp mặt dưới. Khi mua online, xin thêm một ảnh lật ngửa con vật là cách nhanh nhất để có thông tin mà ảnh quảng cáo không cho bạn.
Bụng và mặt trong của chân
Ở dáng đứng và dáng ngồi, bụng tỳ hưu lộ ra khi lật lên. Con làm kỹ có bụng được tạo hình: một đường giữa bụng, vài nếp da hoặc vảy nhỏ, khối ngực nối mềm xuống bụng. Con làm nhanh có bụng phẳng lì, có khi còn vết mài thô chạy ngang. Bụng trơn không phải lỗi lớn, nhất là ở món nhỏ, nhưng bụng có vết mài thô cho thấy thợ đã mài bớt một chỗ hỏng mà không hoàn thiện lại.
Mặt trong của chân là nơi khó với tới nhất khi đánh bóng. Bạn soi khe giữa hai chân trước, giữa chân sau và bụng. Khe sạch, có ánh kim đều là làm kỹ; khe xám mờ, có lớp bột đánh bóng màu đen hoặc xanh đọng lại là làm vội. Bột đọng không gây hại ngay, nhưng sẽ dính bẩn và xỉn màu nhanh hơn.
Với tỳ hưu đá, ngọc, mặt trong chân là chỗ thợ phải khoét thủng. Xem thành khe có mịn không, có vết nứt chân chim tỏa ra từ chỗ khoét không. Vết nứt nhỏ ở đây có thể lan ra khi va chạm.
Ở dáng nằm, bụng áp sát đế nên gần như không thấy. Khi đó bạn chuyển sang xem đế.
Đế, mặt dưới bàn chân và vật dưới chân
Nhiều tỳ hưu đồ đeo có một đế: đồng tiền, thỏi vàng, đám mây hoặc một tấm phẳng. Mặt dưới của đế là phần áp vào mặt nhẫn, vào cổ tay hoặc vào ngực. Nó nên phẳng, nhẵn, mép đế được vê tròn nhẹ. Đế có cạnh vuông sắc sẽ cấn da khi đeo lâu, nhất là với nhẫn bản to.
Trên đế, bạn thường thấy dấu vết của cuống đúc: một điểm tròn hoặc bầu dục, hơi khác bóng so với xung quanh, nơi kim loại được rót vào. Con làm kỹ có vết này được mài phẳng, đánh bóng đến mức gần như không thấy. Con làm vội còn một mấu lồi nhỏ hoặc một vết lõm thô. Mấu lồi là thứ cứa da và móc sợi vải.
Nếu không có đế, mặt dưới bàn chân chính là điểm tiếp xúc. Bàn chân nên phẳng và các móng không nhô xuống dưới. Với nhẫn, chân hoặc đế được hàn vào mặt nhẫn; mối hàn đẹp là mối hàn liền, không có rãnh khuyết, không có vết hàn màu khác lộ ra quanh chân.
Đây cũng là chỗ thường có ký hiệu tuổi vàng, hàm lượng bạc hoặc dấu của xưởng. Ký hiệu đóng rõ, ngay ngắn là tốt; nhưng chuyện đọc và tin ký hiệu thuộc phần chất liệu, không thay được việc kiểm tra tại nơi có máy đo.
Lỗ xỏ: thẳng, cân và mép nhẵn
Với chặn vòng tỳ hưu, lỗ xỏ là bộ phận quan trọng nhất ở mặt dưới. Lỗ thường chạy dọc thân, từ ngực ra mông, hoặc ngang thân từ sườn trái sang sườn phải. Ba điều cần xem: lỗ có thẳng không, có nằm đúng trục để con vật đeo lên không bị lật không, và mép lỗ có được vê nhẵn không.
Cách kiểm đơn giản: xỏ một que tăm hoặc sợi chỉ qua lỗ. Nếu que đi qua dễ dàng và ló ra đúng giữa hai đầu, lỗ thẳng. Nếu que bị kẹt giữa chừng hoặc ló ra lệch hẳn sang một bên, lỗ cong hoặc lệch. Giữ hai đầu sợi chỉ căng ngang, con vật nên tự xoay về tư thế lưng lên trên; nếu nó luôn nghiêng sang một bên, khi đeo bạn sẽ phải chỉnh liên tục.
Mép lỗ là chỗ dây chun, dây cước, dây bện cọ vào mỗi lần cổ tay cử động. Mép sắc sẽ cứa dây đứt dần, có khi đứt bất ngờ làm rơi cả chuỗi hạt. Soi bằng kính lúp, mép tốt có một vát nhỏ hoặc được vê tròn; mép xấu có ba-via mỏng như lưỡi dao.
Với tỳ hưu đá và ngọc, lỗ được khoan sau. Lỗ khoan từ hai đầu gặp nhau ở giữa thường để lại một gờ bên trong; gờ nhỏ không sao, gờ lớn làm khó xỏ dây và dễ cứa. Lỗ khoan lệch có thể làm thành lỗ một bên quá mỏng, dễ mẻ.
Đường ráp khuôn và ba-via
Khi một mẫu được đúc hoặc ép trong khuôn hai mảnh, chỗ hai mảnh khuôn gặp nhau để lại một đường mảnh chạy quanh con vật, gọi là đường ráp khuôn. Kim loại hoặc nhựa đôi khi tràn ra khe này thành một lớp mỏng, gọi là ba-via. Với tỳ hưu đúc theo lối khuôn cao su và mẫu sáp, đường này xuất hiện trên mẫu sáp và có thể được cạo đi trước khi đúc; với hợp kim đúc áp lực hay nhựa, resin ép khuôn, nó thường rõ hơn.
Đường ráp khuôn thường chạy dọc theo đỉnh lưng, qua đỉnh đầu, xuống bụng và vòng qua đuôi — tức là theo mặt phẳng chia đôi con vật. Bạn xoay con vật dưới đèn, nhìn dọc theo các đường đó. Một vệt sáng mảnh liên tục hoặc một gờ cảm thấy được khi vuốt móng tay qua là dấu khuôn chưa mài.
Ba-via mỏng thì mài đi dễ, nhưng nếu ba-via nằm giữa vùng hoa văn, mài nó đi cũng mài mất nét bên cạnh. Vì thế, con làm kỹ thường có đường ráp khuôn được bố trí khéo, chạy qua những chỗ trơn chứ không cắt ngang mắt hay bờm. Con làm vội để đường ráp chạy qua mặt, qua sừng, rồi mài vội, để lại một vệt phẳng giữa vùng chạm.
Đường ráp khuôn không có nghĩa là hàng kém. Phần lớn đồ trang sức đúc đều có nó ở một bước nào đó. Điều phân biệt là nó có được xử lý sạch hay không.
Rỗng ruột, lỗ thoát và mối hàn
Một số tỳ hưu, nhất là cỡ lớn và bằng vàng hoặc bạc, được làm rỗng ruột để nhẹ hơn. Rỗng không phải gian lận nếu được nói rõ, nhưng nó để lại những dấu hiệu bạn nên biết khi lật lên:
- Lỗ thoát: một hoặc vài lỗ nhỏ ở bụng hoặc đế, để khí và vật liệu khuôn thoát ra khi đúc. Lỗ thoát tròn, gọn là bình thường; lỗ to, méo, có vết nứt quanh là dấu đúc không ổn.
- Đường hàn hai nửa: tỳ hưu dập từ tấm kim loại thường gồm hai nửa ghép lại, để lại một đường hàn quanh thân. Mối hàn đẹp liền, cùng màu; mối hàn xấu có rãnh khuyết, lỗ rỗ hoặc màu khác.
- Thành mỏng: ấn nhẹ vào lưng hoặc sườn bằng ngón tay cái. Nếu cảm thấy hơi lún hoặc thấy vết móp nhỏ có sẵn, thành rất mỏng và sẽ móp khi va.
- Tiếng khi gõ nhẹ: con đặc cho tiếng đục, con rỗng cho tiếng thanh hơn. Đây chỉ là dấu hiệu tham khảo, không thay được cân và đo.
- Trọng lượng so với kích thước: con rỗng nhẹ bất thường so với vẻ ngoài. Cân là cách chính xác nhất; chi tiết về vàng đặc, vàng rỗng có trong mục tỳ hưu vàng của trang.
Nếu người bán nói một con là đặc mà bạn thấy lỗ thoát lớn ở bụng hoặc đường hàn quanh thân, hãy hỏi lại và xin ghi rõ trên hoá đơn. Người bán đứng đắn sẽ giải thích được vì sao có những dấu đó.
Lật xem trong một phút: thứ tự gọn nhất
Ở quầy, bạn không có nhiều thời gian và người bán thường đứng chờ. Thứ tự dưới đây giúp bạn xem đủ mặt dưới mà không bỏ sót, chỉ cần ánh sáng tốt và nếu có thì một chiếc kính lúp.
- Lật ngửa con vật trên lòng bàn tay, nhìn tổng thể mặt dưới xem có chỗ nào sáng khác thường hoặc lồi lên.
- Vuốt nhẹ đầu ngón tay qua đế, bàn chân và quanh lỗ xỏ; chỗ nào cấn tay là chỗ cần soi.
- Soi vết cuống đúc trên đế hoặc dưới bụng; xem đã mài phẳng chưa.
- Xỏ que tăm hoặc sợi chỉ qua lỗ, kiểm lỗ thẳng và con vật tự nằm đúng tư thế.
- Xoay con vật dưới đèn theo trục dọc, tìm đường ráp khuôn ở đỉnh lưng, đỉnh đầu, bụng và đuôi.
- Tìm lỗ thoát và đường hàn; nếu thấy, hỏi người bán con vật đặc hay rỗng và xin cân.
- Ấn nhẹ ngón cái vào sườn để xem thành có lún không.
Nếu cả bảy bước đều ổn, mặt dưới của con vật được làm đến nơi. Nếu vướng ở bước hai hoặc bước bốn, tức là có chỗ cấn tay hoặc lỗ xỏ lệch, đó là những lỗi ảnh hưởng trực tiếp tới việc đeo, nên ưu tiên đổi con khác hơn là chấp nhận rồi mang đi sửa.
Câu hỏi thường gặp
Đường ráp khuôn trên tỳ hưu có phải dấu hiệu hàng giả không?
Không. Phần lớn trang sức đúc đều có đường ráp khuôn ở một bước nào đó. Điều cần xem là nó đã được mài sạch chưa và có chạy cắt qua vùng chạm quan trọng như mắt, bờm hay không. Còn gờ sắc thì đó là dấu làm nguội chưa đến nơi.
Lỗ xỏ chặn vòng tỳ hưu bị lệch có sao không?
Lỗ lệch làm con vật hay lật sang một bên khi đeo và có thể làm một phía thành lỗ quá mỏng. Bạn kiểm bằng cách xỏ sợi chỉ, giữ căng hai đầu và xem con vật có tự nằm lưng lên trên không. Lệch nhiều thì nên đổi con khác.
Vì sao dây chun vòng tỳ hưu hay bị đứt?
Một nguyên nhân thường gặp là mép lỗ xỏ còn ba-via sắc, cứa vào dây mỗi lần cổ tay cử động. Soi mép lỗ bằng kính lúp; nếu sắc, nhờ thợ vê lại mép trước khi xâu dây mới.
Tỳ hưu có lỗ nhỏ ở bụng là gì?
Đó thường là lỗ thoát của con rỗng ruột, giúp khí và vật liệu khuôn thoát ra khi đúc. Lỗ tròn gọn là bình thường. Nếu người bán nói con vật đặc mà có lỗ này, bạn nên hỏi lại và cân để đối chiếu.
Mặt dưới tỳ hưu còn vết cuống đúc có mài lại được không?
Được. Thợ kim hoàn mài phẳng và đánh bóng vết cuống đúc khá nhanh với kim loại. Với đồ mạ, xi, mài có thể làm lộ kim loại nền bên dưới, nên phải xi lại chỗ đó.
Mua tỳ hưu online có nên xin ảnh mặt dưới không?
Nên. Ảnh quảng cáo gần như chỉ chụp mặt trước. Một ảnh lật ngửa rõ nét cho bạn thấy vết cuống đúc, lỗ xỏ, lỗ thoát và đường ráp khuôn, những thứ nói thật về tay nghề hơn mọi lời mô tả.