Tỳ hưu pha lê, tỳ hưu lưu ly, tỳ hưu kim sa hay "đá mặt trăng" opalite đều là thuỷ tinh do người làm ra, không phải đá tự nhiên. Chúng có thể đẹp, trong, nhiều màu và giá dễ chịu, nhưng cần được gọi đúng tên, nhất là khi đứng cạnh những con tỳ hưu thạch anh tự nhiên trông gần như giống hệt. Phân biệt thuỷ tinh với thạch anh trên món chạm nhỏ dựa vào bọt khí, vân chảy, cách ánh sáng tách đôi và cảm giác lạnh.
Bài này đi qua các loại thuỷ tinh hay gặp trên tỳ hưu, nguồn gốc tên gọi của từng loại, cách nhận ra thuỷ tinh khi người bán gọi là "thạch anh", và chuyện độ bền: thuỷ tinh giòn ở đâu, đeo thế nào để sừng và đuôi không mẻ. Không có loại nào ở đây cần tránh; chỉ cần mua đúng thứ mình nghĩ mình đang mua.
Các loại thuỷ tinh hay làm tỳ hưu
Những tên dưới đây đều phổ biến trên quầy phụ kiện và cửa hàng đồ phong thủy. Cột cuối nói điểm nhận dạng nhanh khi cầm món chạm.
| Tên hay gặp | Bản chất | Hình thức thường gặp | Nhận dạng nhanh |
|---|---|---|---|
| Pha lê K9 | Tên thương mại của một loại thuỷ tinh quang học trong suốt, không chì | Tỳ hưu trong vắt hoặc phủ màu, mặt cắt giác | Rất trong, không có vân khoáng; hay có gờ khuôn ở đáy |
| Pha lê chì | Thuỷ tinh có thêm oxit chì để tăng độ lấp lánh và trọng lượng | Tỳ hưu mài giác chiếu cầu vồng | Nặng tay hơn thuỷ tinh thường cùng cỡ, ánh tán sắc mạnh |
| Lưu ly | Thuỷ tinh màu nghệ thuật, thường đúc theo kiểu khuôn sáp chảy | Tỳ hưu nhiều màu chuyển, trong mờ | Màu chảy loang trong thân, có bọt khí nhỏ, mặt hơi mờ hoặc bóng nhẹ |
| Kim sa (goldstone) | Thuỷ tinh chứa tinh thể đồng li ti, có loại xanh đậm | Tỳ hưu nâu đỏ hoặc xanh đen lấp lánh | Hạt lấp lánh đều như rắc kim tuyến khắp thân, kích thước gần như bằng nhau |
| Opalite | Thuỷ tinh nhân tạo đục mờ, ánh xanh trắng | Tỳ hưu trắng sữa ánh lam, đôi khi bị gọi là đá mặt trăng | Nhìn trên nền tối ngả xanh, soi đèn từ sau ngả cam vàng |
| Thuỷ tinh màu đúc | Thuỷ tinh pha màu đổ khuôn hàng loạt | Tỳ hưu "thạch anh tím", "thạch anh hồng" giá rẻ | Màu đều tăm tắp, bọt tròn, gờ khuôn quanh thân |
"Pha lê" trong tiếng Việt là chữ có hai nghĩa: thuỷ tinh cao cấp và, theo cách nói cũ, cả thạch anh trong suốt. Vì vậy cụm "tỳ hưu pha lê" không cho biết chắc vật liệu; hỏi thêm "thuỷ tinh hay thạch anh tự nhiên" là cần thiết.
Thạch anh trắng hay thuỷ tinh: cách nhìn trên con tỳ hưu trong suốt
Con tỳ hưu trong suốt có thể là thạch anh tự nhiên, thạch anh nuôi trong phòng thí nghiệm, hoặc thuỷ tinh. Bằng mắt thường, cả ba đều trong và bóng. Cách tiếp cận hiệu quả nhất là nhìn vào bên trong: thạch anh tự nhiên hiếm khi sạch hoàn toàn, thường có vết rạn hình lông vũ, mây mờ, kim khoáng nhỏ, và những tạp chất này có hình dạng bất kỳ. Thuỷ tinh thì nếu có tạp, đó thường là bọt khí tròn hoặc những vệt cong như sợi đường tan trong nước.
Dấu hiệu thứ hai là hiện tượng nhân đôi. Thạch anh là tinh thể khúc xạ kép, nên khi nhìn xuyên qua một khối dày đủ lớn, mép phía sau có thể hiện thành hai đường. Trên con tỳ hưu nhỏ chạm nhiều mặt, hiện tượng này khó thấy, nhưng nếu bạn nhìn xuyên qua thân tỳ hưu vào một sợi chỉ đặt phía sau và thấy sợi chỉ tách nhẹ thành hai, đó là dấu hiệu mạnh của tinh thể, thuỷ tinh không cho hiệu ứng này.
Dấu hiệu thứ ba là cảm giác lạnh. Thạch anh dẫn nhiệt tốt hơn thuỷ tinh rõ rệt, áp lên môi hay má thấy lạnh lâu hơn. Phép thử này hữu ích khi so hai món cạnh nhau. Còn thạch anh nuôi thì giống thạch anh tự nhiên về mọi tính chất vật lý; phân biệt hai thứ này cần phòng giám định.
Lưu ly: một nghề thuỷ tinh, không phải một loại đá
Chữ lưu ly vốn có từ lâu trong văn hoá Hán, dùng để chỉ thuỷ tinh màu và cả lớp men màu trên ngói, gạch. Ngày nay, "tỳ hưu lưu ly" hầu hết là sản phẩm của nghề thuỷ tinh nghệ thuật đúc khuôn: người thợ nặn mẫu bằng sáp, làm khuôn chịu nhiệt quanh mẫu, nung chảy sáp đi, rồi cho thuỷ tinh màu chảy vào thay chỗ trong lò, để nguội rất chậm. Kỹ thuật kiểu này được nhiều xưởng ở Đài Loan và Trung Quốc phát triển mạnh khoảng vài chục năm gần đây, rồi lan sang các thị trường khác.
Đặc trưng của món lưu ly là màu chuyển loang bên trong thân, thường hai ba màu hoà vào nhau, có bọt khí nhỏ nằm rải rác, độ trong thay đổi theo độ dày. Chi tiết chạm của lưu ly đúc khuôn sáp có thể khá sắc nếu mẫu sáp làm kỹ, vì khuôn chịu nhiệt chép lại gần như mọi nét của mẫu. Đó là lý do một con tỳ hưu lưu ly tốt trông không giống thuỷ tinh đúc hàng loạt rẻ tiền.
Với người mua, điều cần nhớ là lưu ly là thuỷ tinh. Nó có giá trị theo tay nghề và mẫu mã, không theo giá trị khoáng vật. Món lưu ly làm thủ công kỹ có thể đắt hơn thạch anh tự nhiên cùng cỡ, và điều đó hợp lý nếu bạn trả tiền cho tác phẩm. Điều không hợp lý là trả tiền lưu ly cho một món thuỷ tinh đổ khuôn hàng loạt chỉ vì mang tên đó.
Kim sa, opalite và những món thuỷ tinh hay bị gọi nhầm là đá
Kim sa không phải đá tự nhiên. Kim sa, tên tiếng Anh goldstone, là thuỷ tinh có các tinh thể đồng nhỏ kết tinh bên trong khi nguội, tạo những đốm lấp lánh đều như rắc bột kim loại. Loại xanh đen lấp lánh cũng là thuỷ tinh. Trên tỳ hưu, kim sa đẹp và bền màu, nhưng cần được gọi là thuỷ tinh kim sa, không phải "đá kim sa tự nhiên".
Opalite không phải opal hay đá mặt trăng. Opalite là thuỷ tinh nhân tạo đục mờ, nhìn trên nền tối ánh xanh lam, soi đèn từ phía sau thì ánh cam vàng. Nó hay bị gọi lẫn là đá mặt trăng hay opal biển. Đá mặt trăng thật là một loại fenspat có ánh trôi trên mặt khi xoay; opalite không có ánh trôi kiểu đó.
Thạch anh dâu, thạch anh "mắt mèo" màu rực. Một số con tỳ hưu bán dưới tên thạch anh dâu với đốm đỏ đều tăm tắp là thuỷ tinh có hạt màu bên trong. Tương tự, các hạt "mắt mèo" nhiều màu tươi trên vòng chặn tỳ hưu phần lớn là thuỷ tinh sợi quang học. Hàng tự nhiên có đốm, sợi phân bố không đều.
Đá "obsidian màu". Obsidian tự nhiên chủ yếu đen, nâu, xám. Tỳ hưu "obsidian" xanh lục trong, đỏ, lam tươi gần như luôn là thuỷ tinh màu. Không có gì sai nếu gọi đúng là thuỷ tinh.
Dấu hiệu chung của tỳ hưu thuỷ tinh
Dù mang tên gì, một món thuỷ tinh đúc thường để lại ít nhất vài trong số các dấu hiệu dưới đây. Kiểm ở chỗ đủ sáng, có kính lúp thì tốt.
- Bọt khí tròn, đơn lẻ hoặc thành chùm, nằm lơ lửng trong thân.
- Vệt cong, xoắn như dòng đường tan, nhìn rõ khi xoay món chạm trước đèn.
- Gờ khuôn chạy quanh thân hoặc vết cắt phẳng ở bụng, ở chân.
- Kẽ chạm tròn, nông, góc không sắc như đá được mài bằng mũi kim cương.
- Mặt lõm nhẹ hoặc nếp co ở những vùng khối dày.
- Màu đều tuyệt đối, không có vân hay tạp chất nào trên toàn thân.
- Ấm lên nhanh khi nắm trong tay so với thạch anh cùng cỡ.
- Nhiều con cùng mẫu giống nhau đến từng chi tiết.
Một mình mỗi dấu hiệu chưa đủ: thạch anh nuôi cũng rất sạch, đá chạm máy cũng giống nhau. Nhưng khi bốn năm dấu hiệu xuất hiện cùng lúc, khả năng món đó là thuỷ tinh rất cao, và câu hỏi tiếp theo nên là: giá bán có tương ứng với thuỷ tinh không.
Độ bền khi đeo: thuỷ tinh giòn ở chỗ nào
Thuỷ tinh có độ cứng khoảng 5 đến 6, mềm hơn thạch anh, nên các món tỳ hưu thuỷ tinh xước nhanh ở mũi, sừng và lưng khi cọ với bàn phím, mặt bàn, đồng hồ. Quan trọng hơn, thuỷ tinh giòn: va mạnh vào cạnh cứng thì mẻ hoặc vỡ thành mảnh có cạnh sắc. Sừng, tai, đuôi và mép lỗ xỏ là những chỗ yếu nhất.
Thuỷ tinh cũng nhạy với sốc nhiệt. Một con tỳ hưu để trên táp lô ô tô giữa trưa rồi đem rửa nước lạnh có thể nứt chân chim. Món lưu ly khối dày, nguội chậm, ít bị hơn, nhưng vẫn nên tránh thay đổi nhiệt đột ngột.
Khi đeo, nên chọn mẫu có sừng và đuôi áp sát thân, ít chi tiết nhô ra nếu bạn làm việc tay chân nhiều. Cất riêng từng món trong túi vải, không để chung với đồ kim loại. Món thuỷ tinh đã mẻ có cạnh sắc thì nên ngừng đeo sát da hoặc nhờ thợ mài tròn chỗ mẻ, nhất là khi người đeo là trẻ nhỏ.
Hỏi gì và ghi gì khi mua tỳ hưu thuỷ tinh
Với món thuỷ tinh, câu hỏi không xoay quanh thật hay giả, vì thuỷ tinh là chất liệu hợp lệ. Câu hỏi đúng là món này thuộc loại thuỷ tinh nào, làm bằng cách gì, và giá có khớp với cách làm đó không. Một con tỳ hưu lưu ly đúc khuôn sáp từng chiếc, mỗi con màu loang khác nhau, khác hẳn một con thuỷ tinh màu đổ khuôn hàng loạt, dù cả hai đều được gọi chung là "lưu ly" trên quầy.
Hãy hỏi người bán ba điều. Thứ nhất, vật liệu: thuỷ tinh quang học, thuỷ tinh chì, thuỷ tinh màu nghệ thuật, hay thạch anh tự nhiên. Thứ hai, cách làm: đúc khuôn sáp từng chiếc, đúc khuôn hàng loạt, hay mài giác từ phôi. Thứ ba, nếu là đồ thủ công có chủ ý, món có kèm thông tin về xưởng làm hay mẫu thiết kế không. Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ít nhất hai câu đầu.
Ví dụ giả định: một cửa hàng ghi trên tem "tỳ hưu thạch anh tím" nhưng khi hỏi kỹ thì người bán nói "pha lê tím". Lúc đó hãy đề nghị ghi trên hoá đơn đúng chữ "thuỷ tinh màu tím" hoặc "pha lê", không phải "thạch anh". Nếu người bán đồng ý và giá hợp với thuỷ tinh, giao dịch vẫn ổn. Nếu người bán muốn giữ chữ "thạch anh" mà không cho kiểm, đó là lúc bạn nên cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu pha lê K9 có phải đá tự nhiên không?
Không. K9 là tên thương mại của một loại thuỷ tinh quang học trong suốt. Món K9 có thể rất trong và lấp lánh khi mài giác, nhưng là vật liệu do người làm ra. Nếu cần một con tỳ hưu thạch anh tự nhiên, hãy hỏi rõ và yêu cầu ghi tên vật liệu trên hoá đơn.
Tỳ hưu lưu ly có đeo hằng ngày được không?
Được, nhưng phải nhớ đó là thuỷ tinh: dễ xước hơn đá cứng và có thể mẻ khi va vào cạnh bàn, nền gạch. Món lưu ly làm khối dày thường chịu lực khá hơn món mỏng nhiều chi tiết. Tránh sốc nhiệt và cất riêng khi không đeo.
Làm sao biết tỳ hưu thạch anh tím là đá hay thuỷ tinh màu?
Thạch anh tím tự nhiên thường có màu phân bố không đều, có vùng đậm nhạt hoặc dải màu, kèm tạp chất tự nhiên. Thuỷ tinh tím màu đều tuyệt đối, có thể thấy bọt tròn. Thạch anh cũng lạnh tay lâu hơn. Với món có giá trị, nên hỏi giấy giám định.
Thuỷ tinh kim sa có bị phai lấp lánh không?
Không theo cách thông thường. Những đốm lấp lánh là tinh thể kim loại nằm bên trong khối thuỷ tinh, không phải lớp phủ, nên không mòn đi khi đeo. Mặt ngoài có thể xước làm giảm độ bóng; đánh bóng lại sẽ cải thiện.
Pha lê chì có an toàn khi đeo không?
Pha lê chì được dùng làm đồ trang trí và trang sức từ lâu, chì nằm trong cấu trúc thuỷ tinh. Rủi ro đáng bàn chủ yếu với việc dùng làm đồ đựng thức uống lâu ngày. Với đồ đeo, nên tránh để trẻ nhỏ ngậm, cắn món trang sức, kể cả món làm bằng vật liệu khác.
Tỳ hưu thuỷ tinh có kém giá trị hơn tỳ hưu đá không?
Về giá trị vật liệu thì thường thấp hơn đá tự nhiên, nhưng tay nghề có thể khiến một món lưu ly thủ công đáng giá hơn một con thạch anh chạm máy. Điều quan trọng là giá bán khớp với thứ bạn nhận, và chất liệu được ghi đúng.