Một con tỳ hưu obsidian thật là món chạm từ một khối thuỷ tinh núi lửa tự nhiên; hàng thay thế phổ biến nhất là thuỷ tinh đen nhân tạo nấu chảy rồi rót vào khuôn. Hai thứ cùng là thuỷ tinh, cùng đen bóng, cùng vỡ thành mặt cong như vỏ sò, nên các phép thử quen tai như cào xước, hơ lửa, thả nước gần như không phân biệt được. Chỗ khác nhau nằm ở dấu vết của cách làm ra con tỳ hưu: đường ráp khuôn, chi tiết bị tròn, bọt khí tròn đều, và cách ánh sáng chạy bên trong khối đá.
Bài đi theo thứ tự của một người đang cầm vòng hoặc mặt dây tỳ hưu obsidian: nhìn tổng thể, soi kẽ chạm, rọi đèn pin, hỏi người bán, rồi mới tính đến giấy giám định. Phần khoáng vật học chỉ nhắc vừa đủ dùng. Bài không bàn chuyện đá đen hợp ai hay mang lại điều gì: nhiều người chọn tỳ hưu obsidian vì màu đen sâu và ánh lấp lánh; những ý nghĩa gán thêm là quan niệm dân gian, không có bằng chứng.
Obsidian dưới góc người mua tỳ hưu: bốn điều đủ dùng
Nó là thuỷ tinh, không phải tinh thể. Obsidian hình thành khi dung nham giàu silic nguội quá nhanh, các nguyên tử không kịp xếp thành mạng tinh thể. Vì vậy sách khoáng vật xếp nó vào nhóm đá núi lửa dạng thuỷ tinh chứ không coi là một khoáng vật. Hệ quả cho người mua: mọi phép thử dựa trên ý "đá thì phải khác thuỷ tinh" đều không dùng được, vì bản thân obsidian là thuỷ tinh.
Độ cứng chỉ ở mức vừa. Obsidian cứng khoảng 5 đến 5,5 trên thang Mohs, gần bằng kính cửa sổ và mềm hơn thạch anh. Con tỳ hưu đeo lâu sẽ mờ dần ở sừng, mũi, đuôi và mặt hay tì xuống bàn khi bạn gõ phím. Thuỷ tinh nhân tạo có độ cứng tương đương nên vết mòn không giúp phân biệt hai thứ.
Màu đen đến từ tạp chất li ti. Những hạt khoáng rất nhỏ, chủ yếu là oxit sắt, làm khối thuỷ tinh núi lửa sẫm lại. Ở mép thật mỏng soi đèn, nhiều miếng obsidian hơi xám khói hoặc nâu nhạt, không đen đặc tuyệt đối như người ta hay nghĩ.
Ánh bạc, ánh vàng, ánh cầu vồng là hiệu ứng nằm bên trong. Các ánh này sinh ra từ bọt khí dẹt hoặc hạt khoáng siêu nhỏ xếp thành lớp theo dòng chảy của dung nham, phản xạ ánh sáng. Chúng nằm trong thân đá, không phải lớp phủ trên mặt. Đây là chỗ sẽ dùng lại khi soi đèn ở phần sau.
Vì sao tỳ hưu obsidian hay bị thay bằng thuỷ tinh đúc
Ở phần lớn chất liệu, hàng giả phải bắt chước một thứ khác hẳn bản chất: nhựa giả ngọc, thuỷ tinh giả thạch anh. Với obsidian, người làm hàng thay chỉ cần đổi thuỷ tinh tự nhiên lấy thuỷ tinh nhân tạo cùng màu. Tỷ trọng obsidian thường quanh 2,3 đến 2,6; nhiều loại thuỷ tinh đen thông dụng nằm sát vùng đó. Cảm giác mát tay, tiếng gõ trong, độ bóng sau khi đánh đều na ná nhau.
Lý do kinh tế cũng rõ. Chạm một con tỳ hưu từ khối đá phải cắt phôi, mài thô, chạm chi tiết, đánh bóng, khoan lỗ; mỗi con tốn công riêng và có phần hỏng khi đá mẻ giữa chừng. Thuỷ tinh thì nấu chảy, rót khuôn, một bộ khuôn cho ra hàng trăm con giống hệt nhau, rồi đánh bóng hàng loạt trong thùng quay. Thuỷ tinh đúc còn ra được những con tỳ hưu to, đen tuyền, không một vết rạn, điều mà khối đá tự nhiên không phải lúc nào cũng cho.
Cũng cần nói cho công bằng: món đúc không có lỗi gì nếu được gọi đúng tên. Tỳ hưu thuỷ tinh đen ghi rõ là thuỷ tinh, bán theo giá trị thuỷ tinh, là một món đồ đeo bình thường. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó mang nhãn "obsidian thiên nhiên". Và chiều ngược lại cũng có: obsidian thật vẫn có thể chạm bằng máy CNC hàng loạt, nên "đá thật" không đồng nghĩa với "chạm tay". Mục tiêu khi kiểm là biết mình đang cầm thứ gì, không phải tìm cớ chê.
Dấu vết đúc khuôn khác dấu vết chạm ở chỗ nào
Nhìn dưới đèn sáng chiếu xiên, có kính lúp 10x càng tốt. Bảng đi theo từng vị trí trên thân con tỳ hưu; mỗi dòng là một dấu hiệu nghiêng về một phía, chưa phải phán quyết.
| Vị trí cần nhìn | Tỳ hưu chạm từ khối obsidian | Tỳ hưu thuỷ tinh đúc khuôn |
|---|---|---|
| Hai bên sườn, sống lưng | Không có đường nào chạy liền một vòng quanh thân; mặt có thể còn vết mài nhỏ theo nhiều hướng | Hay thấy một gờ mảnh hoặc dải mài phẳng chạy vòng quanh thân, đúng chỗ hai nửa khuôn khép lại |
| Kẽ chân, kẽ bờm, khe dưới cằm | Đáy kẽ sâu, góc tương đối sắc, đôi khi thấy dấu đầu mũi mài nhỏ | Đáy kẽ nông và tròn như bị phủ một lớp mỏng; chỗ quá hẹp đôi khi không đầy |
| Vảy, lông xoắn, mắt | Nét sâu nông không đều, có chỗ đậm chỗ nhạt theo tay thợ hoặc đường đi của mũi máy | Nét đều, mềm, cạnh bo tròn vì thuỷ tinh lỏng không lấp hết góc sắc của khuôn |
| Mặt bụng, đáy | Thường mài phẳng hoặc chạm đơn giản, vẫn còn vết mài | Có thể có vết lõm nhẹ do co ngót khi nguội, hoặc một mặt cắt phẳng ở chỗ rót |
| Nhiều con cùng mẫu trên quầy | Lệch nhau chút ít về tỷ lệ và độ sâu nét | Giống nhau tới từng chiếc vảy |
Đừng dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ. Thuỷ tinh đúc được mài sửa kỹ thì gần như không còn gờ khuôn; obsidian chạm máy cũng cho nhiều con giống nhau. Hãy đếm xem có bao nhiêu dấu hiệu cùng chỉ về một phía, rồi mới kết luận cho chính mình.
Soi ánh bạc, ánh vàng, ánh cầu vồng bằng đèn pin
Ánh thật nằm dưới mặt đá và đổi theo góc. Rọi đèn pin điện thoại xiên vào con tỳ hưu rồi xoay thật chậm. Ánh bạc hay ánh vàng của obsidian hiện ra như một lớp sương sáng nằm bên dưới mặt bóng, rõ ở một vài góc, xoay lệch đi là tắt. Lớp ánh song song với một hướng cố định trong khối đá, nên trên con tỳ hưu nó cắt ngang thân một cách ngẫu nhiên, không chạy theo đường chạm.
Ánh cầu vồng thường thành dải chồng lớp. Obsidian cầu vồng cho những dải tím, lam, lục, vàng nối nhau, thấy rõ nhất khi mặt mài nằm đúng hướng các lớp. Thợ có kinh nghiệm xoay phôi để dải màu rơi vào lưng hoặc sườn, chỗ mặt đá rộng; ở kẽ chạm nhỏ dải màu thường bị đứt.
Lớp phủ bề mặt cho ánh khác hẳn. Một số món thuỷ tinh được phủ màng mỏng tạo ánh óng như vệt dầu loang. Ánh này nằm sát mặt, thấy được ở gần như mọi góc, và ở chỗ va chạm nhiều như mũi, sừng, mép lỗ xỏ thì mòn trước, để lộ màu đen trơn bên dưới.
Ánh quá đều là điều đáng hỏi lại. Hiệu ứng tự nhiên hiếm khi phủ kín toàn thân với cùng một cường độ. Nếu con tỳ hưu sáng rực đồng đều ở mọi mặt, mọi góc, hãy hỏi người bán chất liệu cụ thể và xin ghi điều đó trên hoá đơn.
Bọt khí, vân chảy và màu ở mép mỏng
Đưa con tỳ hưu sát đèn pin mạnh và rọi vào chỗ mỏng nhất: tai, mút sừng, mép bờm, chóp đuôi. Obsidian thường để lọt ánh sáng xám khói, nâu hoặc hơi lục ở mép rất mỏng. Thuỷ tinh đen nhân tạo có thể đặc hoàn toàn, hoặc ra màu tím, lục khá tươi tuỳ chất tạo màu người ta cho vào. Màu ở mép không phải phép thử tuyệt đối, nhưng là thêm một dữ kiện.
Dùng kính lúp nhìn vào phần sáng ở mép. Bọt khí tròn, nhiều bọt nhỏ đều nhau, là dấu quen của thuỷ tinh nấu trong lò. Obsidian cũng có bọt, nhưng bọt của nó thường bị kéo dẹt hoặc dài theo dòng chảy của dung nham, đi kèm những vân mảnh như sợi chỉ và các hạt khoáng li ti xếp hàng. Thấy cấu trúc "có hướng" như vậy là một dấu hiệu nghiêng về đá tự nhiên.
Với tỳ hưu obsidian bông tuyết, đốm trắng xám là những cụm tinh thể khoáng mọc tỏa tròn trong khối thuỷ tinh. Đốm có hình nan quạt, viền mờ, nằm ở nhiều độ sâu khác nhau, và bị đường chạm cắt ngang một cách ngẫu nhiên. Đốm vẽ hay in trên thuỷ tinh thì nằm trên một mặt, viền sắc, không đi sâu vào trong, và có khi lặp lại cùng một kiểu trên nhiều con.
Kiểm một con tỳ hưu obsidian tại quầy trong vài phút
Thứ tự dưới đây không cần dụng cụ đặc biệt, chỉ cần đèn pin điện thoại và một kính lúp nhỏ nếu có. Làm ở chỗ đủ sáng và xin người bán cho cầm món hàng ra khỏi túi nhựa.
- Hỏi rõ tên chất liệu người bán sẽ ghi trên hoá đơn: "obsidian tự nhiên", "đá núi lửa" hay "thuỷ tinh đen". Những chữ chung chung như "đá phong thủy màu đen" chưa phải câu trả lời.
- Nhìn tổng thể dưới ánh sáng chiếu xiên, tìm đường gờ chạy quanh thân và các góc bị tròn ở kẽ chân, kẽ bờm.
- Rọi đèn pin vào mép mỏng, xem màu lọt qua, dùng kính lúp tìm bọt khí và xem bọt tròn hay bị kéo dài.
- Xoay con tỳ hưu dưới đèn để đọc ánh: ánh nằm trong hay trên mặt, có đổi theo góc không, có mòn ở chỗ va chạm không.
- Soi lỗ xỏ. Lỗ khoan trên đá có thành lỗ mờ, đôi khi thấy chỗ hai mũi khoan từ hai đầu gặp nhau; lỗ tạo sẵn bằng lõi khuôn trên thuỷ tinh có thể bóng và đều suốt chiều dài.
- So vài con cùng mẫu trên quầy. Giống hệt nhau tới từng vảy là một dấu hiệu, chưa phải kết luận.
- Ghi lại lời cam kết của người bán, xin hoá đơn ghi đúng chữ đó và điều kiện đổi trả nếu sau này kiểm ra khác.
Có hai việc không nên làm ở quầy: hơ bật lửa và cạo thử bằng dao. Cả obsidian lẫn thuỷ tinh đều có thể nứt khi gặp nhiệt đột ngột, và vết dao để lại xước vĩnh viễn trên món bạn chưa mua.
Giới hạn của việc tự kiểm và khi nào nên gửi giám định
Mọi dấu hiệu ở trên chỉ giúp nghiêng về một phía. Một con thuỷ tinh đúc được mài sửa kỹ, không có bọt thấy được bằng kính lúp 10x, vẫn có thể qua mắt người mua có kinh nghiệm. Ngược lại, một con obsidian chạm máy, đánh bóng nhiều lượt có thể trông "quá hoàn hảo" mà vẫn là đá thật. Kết luận chắc chắn cần thiết bị phòng giám định: đo tỷ trọng thuỷ tĩnh, quan sát dưới kính hiển vi đá quý, phân tích thành phần khi cần.
Với món nhỏ giá trị thấp, chi phí giám định nhiều khi cao hơn chính món hàng. Cách hợp lý là mua ở nơi ghi rõ chất liệu trên hoá đơn và chấp nhận đổi trả. Với món lớn, như vòng obsidian hạt to đi kèm con tỳ hưu chạm kỹ hoặc món làm quà có giá trị, một tờ giấy giám định ghi tên vật liệu là bằng chứng nên có. Cách đọc giấy, chữ nào cần soi, có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Một điều cần nhớ khi nghe lời mời chào: không có phép đo nào cho thấy obsidian thật "mạnh" hơn thuỷ tinh về mặt may rủi. Những câu như "phải đá thật mới có tác dụng" là quan niệm, không có bằng chứng. Thứ bạn kiểm được và nên trả tiền cho nó là chất liệu, tay nghề chạm và lời cam kết của người bán.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu obsidian có bị trầy khi đeo hằng ngày không?
Có. Obsidian cứng khoảng 5 đến 5,5 trên thang Mohs, thấp hơn hạt cát thạch anh trong bụi và mặt bàn đá. Đeo lâu, sừng và mũi tỳ hưu sẽ mờ dần, có vết xước mảnh. Tháo ra khi làm việc nặng, khi lau dọn bằng hoá chất và cất riêng trong túi vải mềm giúp giữ độ bóng lâu hơn.
Thả tỳ hưu vào nước có phân biệt được obsidian với thuỷ tinh không?
Không. Cả obsidian và thuỷ tinh đều chìm, phép nổi chìm chỉ loại được nhựa nhẹ. Đo tỷ trọng thuỷ tĩnh bằng cân chính xác cho ra một con số, nhưng vùng tỷ trọng của obsidian và nhiều loại thuỷ tinh đen chồng lên nhau, nên con số đó vẫn chưa đủ để kết luận.
Tỳ hưu obsidian nặng tay có phải là đá thật không?
Không nhất thiết. Cảm giác nặng phụ thuộc vào kích thước và tỷ trọng, mà obsidian với thuỷ tinh đen có tỷ trọng gần nhau. Con thuỷ tinh có chì còn có thể nặng hơn obsidian cùng cỡ. Cảm giác tay chỉ giúp loại hàng nhựa, không giúp phân biệt hai loại thuỷ tinh.
Con tỳ hưu obsidian có vết rạn bên trong thì có sao không?
Cần xem đó là vân tự nhiên hay vết nứt. Vân, bọt, đốm nằm hẳn trong khối đá và không chạm ra mặt thì thường không ảnh hưởng độ bền. Vết nứt chạy ra tới mặt, nhất là ở cổ, sừng, chân hay quanh lỗ xỏ, là chỗ dễ gãy khi va đập; nên đổi món khác hoặc hỏi người bán trước khi nhận.
Obsidian bị nứt sau khi để ngoài nắng có phải hàng giả không?
Không chứng minh được điều đó. Thuỷ tinh tự nhiên và thuỷ tinh nhân tạo đều có thể nứt khi gặp chênh lệch nhiệt độ đột ngột, ví dụ để trên táp lô ô tô nắng gắt rồi nhúng nước lạnh. Hãy tránh sốc nhiệt cho mọi món tỳ hưu đá, kể cả khi bạn chắc đó là đá thật.
Tỳ hưu obsidian mới mua có cần ngâm muối hay làm gì đặc biệt không?
Về mặt vật liệu, chỉ cần rửa bằng nước ấm pha chút xà phòng nhẹ, dùng bàn chải mềm làm sạch kẽ chạm rồi lau khô. Ngâm nước muối lâu dễ để lại cặn trắng trong kẽ và làm dây chun nhanh hỏng. Các nghi thức tẩy, nạp theo dân gian là quan niệm, không có bằng chứng; ai tin thì làm theo cách nhẹ nhàng, không cần trả phí.