Tỳ hưu chạm từ ngà voi, sừng tê giác, mai đồi mồi, hay đồ đeo tỳ hưu có gắn nanh, vuốt của thú hoang là những món không nên mua: buôn bán, tàng trữ, vận chuyển các sản phẩm này vi phạm luật bảo vệ động vật hoang dã của Việt Nam và công ước quốc tế, và mỗi món mua đều nuôi thêm việc săn bắt. Câu trả lời ngắn gọn ấy không đổi dù món được chào là "đồ cũ", "hàng gia truyền" hay "hàng xách tay".
Bài này không hướng dẫn cách nhận biết, phân loại hay định giá các vật liệu ấy; bài chỉ giải thích vì sao từ chối là lựa chọn đúng, kể cả khi người bán nói món là đồ giả, và gợi ý những chất liệu thay thế đẹp, hợp pháp cho người thích sắc ngà, sắc sừng. Bạn cũng sẽ biết nên làm gì nếu được mời mua, hoặc nếu trong nhà đã có sẵn món như vậy từ trước.
Vì sao lời mời chào này hay đi kèm với tỳ hưu
Tỳ hưu được bán như một linh vật quý, và người bán biết rằng chất liệu càng hiếm thì món càng dễ được chào với giá cao. Ngà voi gợi sự sang trọng cổ điển, sừng tê gắn với những lời đồn về dược tính không có cơ sở, mai đồi mồi có vân nâu vàng đẹp, còn nanh, vuốt thú gắn với hình ảnh mạnh mẽ. Ghép tỳ hưu với các vật liệu ấy là cách chồng hai lớp "quý" lên nhau để bán.
Những lời mời thường đến ở chợ du lịch vùng biên, ở cửa hàng đồ cổ, trong các nhóm mua bán trên mạng xã hội, hoặc từ người quen "có hàng xách tay". Lời chào hay kèm những câu như "đồ cũ từ trước khi cấm", "hàng tịch thu thanh lý", "có giấy tờ". Những câu ấy không thay đổi bản chất vấn đề, và người mua bình thường không có cách nào tự kiểm chứng.
Người bán đôi khi cũng nói thật rằng món là "ngà giả", "sừng tê giả" để người mua bớt e ngại. Như phần sau sẽ nói, đó cũng là lý do để từ chối, không phải để yên tâm mua.
Luật nói gì, ở mức người mua cần biết
Việt Nam là thành viên của Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp, gọi tắt là CITES, từ năm 1994. Voi, tê giác, các loài rùa biển trong đó có đồi mồi, hổ và nhiều loài thú lớn khác nằm trong nhóm được bảo vệ nghiêm ngặt nhất, cả theo công ước lẫn theo danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm của Việt Nam. Buôn bán quốc tế ngà voi về cơ bản bị cấm theo công ước từ năm 1990.
Theo quy định hiện hành, hành vi săn bắt, buôn bán, vận chuyển, tàng trữ, quảng cáo sản phẩm từ các loài này có thể bị xử phạt hành chính, tịch thu, và với khối lượng hoặc giá trị nhất định thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Mức xử lý cụ thể thay đổi theo văn bản và theo từng trường hợp; bài này không nêu con số, vì thứ người mua cần biết là nguyên tắc: không phải chỉ người bán mới chịu trách nhiệm.
Ở chiều quốc tế, mang những món này qua biên giới, kể cả một mặt dây nhỏ trong hành lý, có thể bị hải quan thu giữ và xử lý ở cả nước đi lẫn nước đến. Nhiều nước còn cấm buôn bán ngà voi trong nội địa. Một món quà lưu niệm mua vội trong chuyến du lịch có thể biến thành rắc rối pháp lý kéo dài.
Vì sao không mua cả món người bán nói là giả
Người mua không kiểm chứng được. Một món được nói là "giả" có thể là thật, và ngược lại. Người bán chọn cách nói nào có lợi cho giao dịch; người mua cầm món đó qua cửa khẩu hay khoe với người khác thì gánh rủi ro.
Hàng giả vẫn nuôi thị trường. Đồ giả ngà, giả sừng tê được bán dưới tên thật hoặc nửa thật nửa giả giữ cho nhu cầu tồn tại, giữ cho cái tên ấy còn giá. Nhu cầu đó cũng là chỗ dựa để hàng thật len vào.
Rủi ro khi đi lại. Cơ quan chức năng không thể tin lời người mang theo rằng món là đồ giả; món có thể bị giữ lại để giám định, kéo theo mất thời gian và giấy tờ.
Ý nghĩa của món đeo. Một con tỳ hưu được mua với mong muốn điều tốt lành mà làm từ, hoặc bắt chước, sản phẩm của việc giết hại loài hoang dã là một nghịch lý. Nhiều người khi nghĩ tới điều này tự thấy không muốn đeo nữa.
Có quá nhiều lựa chọn khác. Màu ngà, màu nâu đen, vân hổ phách đều tìm được ở những chất liệu hợp pháp, minh bạch. Không có lý do thẩm mỹ nào buộc phải chọn món gây tranh cãi.
Câu chuyện phía sau: các loài đang trả giá
Voi châu Á và voi châu Phi đều bị săn trộm để lấy ngà trong nhiều thập kỷ. Tê giác bị săn để lấy sừng, chủ yếu vì niềm tin không có cơ sở khoa học về dược tính; sừng tê, cũng như sừng trâu, là keratin, cùng nhóm chất với móng tay. Năm 2011, các tổ chức bảo tồn công bố quần thể tê giác Java cuối cùng ở Việt Nam đã không còn, sau khi cá thể được biết đến cuối cùng bị săn trộm.
Đồi mồi là một loài rùa biển; mai của nó từng được dùng làm lược, gọng kính, đồ trang sức ở nhiều nước. Rùa biển sinh sản chậm, trưởng thành muộn, nên mỗi cá thể bị bắt là một tổn thất khó bù. Nanh, vuốt hổ, gấu và các loài thú lớn khác thường đến từ những con thú bị săn hoặc nuôi nhốt trái phép.
Một con tỳ hưu nhỏ đeo cổ trông có vẻ xa những câu chuyện này. Nhưng chuỗi cung ứng của nó bắt đầu từ cùng một nơi. Khi người mua từ chối, chuỗi ấy mất đi phần cuối, phần mang lại tiền cho mọi khâu phía trước.
Dành cho người bán trang sức, đồ mỹ nghệ nhỏ
Người bán nhỏ đôi khi bị kéo vào chuyện này mà không định trước: khách mang tới nhờ bán hộ, nhà cung cấp gửi kèm vài món, hay khách hỏi mua. Vài nguyên tắc giữ cửa hàng đứng ngoài chuỗi buôn bán động vật hoang dã:
- Không nhận bán, không nhận ký gửi bất cứ món nào được giới thiệu là ngà voi, sừng tê, mai đồi mồi, nanh vuốt thú hoang, dù kèm "giấy tờ" gì.
- Không dùng chữ "ngà" cho hàng resin, xương hay ngà thực vật; ghi "màu ngà" hoặc tên vật liệu thật. Tương tự, ghi "vân đồi mồi bằng acetate", không ghi "đồi mồi".
- Không đăng ảnh, không viết mô tả gợi ý rằng món có thể là vật liệu bị cấm để câu khách; việc quảng cáo cũng có thể bị xử lý.
- Khi khách hỏi mua các vật liệu ấy, trả lời rõ là cửa hàng không bán, và giới thiệu chất liệu thay thế.
- Với nhà cung cấp gửi hàng có nghi vấn, không bày bán, trả lại và ghi lại sự việc.
- Giữ hoá đơn nhập hàng cho các món sừng trâu, xương, gỗ, để khi được hỏi có thể chứng minh nguồn hợp pháp.
Những nguyên tắc này cũng giúp cửa hàng giữ uy tín với khách hàng ngày càng quan tâm tới nguồn gốc món đồ mình mua. Một dòng ghi chú ngắn như "cửa hàng không kinh doanh sản phẩm từ động vật hoang dã" trên trang giới thiệu nói được nhiều điều về cách làm ăn của bạn.
Muốn sắc ngà, sắc sừng, vân đồi mồi: chọn gì thay
Những chất liệu dưới đây cho vẻ ngoài gần với vật liệu bị cấm mà vẫn hợp pháp. Khi mua, đề nghị người bán ghi đúng tên trên phiếu, để món của bạn không bị hiểu nhầm.
| Muốn vẻ ngoài | Chất liệu thay thế | Ghi chú |
|---|---|---|
| Màu trắng ngà, bề mặt mịn | Ngà thực vật từ hạt cọ ngà, xương trâu bò, sứ trắng men mờ, resin màu ngà | Ngà thực vật là hạt cây, chạm được chi tiết nhỏ; xương trâu bò là phụ phẩm chăn nuôi |
| Màu đen nâu bóng, ấm tay | Sừng trâu, sừng bò nuôi | Hợp pháp, có vân lớp riêng, cần tránh nóng và khô |
| Vân nâu vàng loang | Resin pha màu vân đồi mồi, acetate, gỗ có vân đẹp | Acetate là vật liệu quen thuộc của gọng kính giả vân đồi mồi |
| Hình ảnh mạnh mẽ của nanh vuốt | Tỳ hưu bạc, đồng chạm chi tiết móng sắc, đá đen chạm | Chi tiết móng vuốt là chuyện tay nghề, không cần vật liệu thú |
Mỗi chất liệu thay thế có cách chăm riêng; các bài khác trong danh mục này nói chi tiết về sừng trâu, resin, gỗ. Điều quan trọng là món được mô tả đúng ngay từ đầu.
Nếu được mời mua, hoặc trong nhà đã có sẵn món như vậy
Hai tình huống này hay gặp hơn người ta nghĩ. Cách xử lý dưới đây ở mức nguyên tắc; chi tiết thủ tục nên hỏi trực tiếp cơ quan có thẩm quyền.
- Khi được chào bán: từ chối rõ ràng, không mặc cả, không cầm lên xem lâu, không chụp ảnh khoe lên mạng.
- Nếu thấy rao bán công khai, có thể báo cho cơ quan kiểm lâm, công an hoặc các kênh tiếp nhận tin báo về động vật hoang dã; giữ thông tin bạn thấy, không tự mình can thiệp.
- Khi đi du lịch: không mua quà lưu niệm làm từ hoặc nghi làm từ ngà, sừng tê, đồi mồi, nanh vuốt, kể cả khi được bảo là hợp pháp ở nơi bán.
- Nếu gia đình có sẵn món cũ: không bán, không cho tặng, không mang ra nước ngoài.
- Hỏi cơ quan kiểm lâm địa phương về cách xử lý đúng quy định: giữ lại làm kỷ vật gia đình có cần khai báo không, giao nộp thế nào.
- Không đăng ảnh món cũ lên mạng kèm lời khoe chất liệu, vì việc đó có thể bị hiểu là quảng cáo, rao bán.
Với những món đã thuộc về gia đình từ lâu, nhiều người chọn cất giữ như kỷ vật và nói rõ với con cháu không đem bán. Dù chọn cách nào, hỏi cơ quan có thẩm quyền là bước nên làm trước tiên.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu ngà voi đồ cũ có được mua bán không?
Không nên mua bán. Các sản phẩm từ voi thuộc nhóm được bảo vệ nghiêm ngặt, và người mua không thể tự kiểm chứng tuổi hay nguồn gốc của món. Lời giới thiệu đồ cũ, đồ gia truyền không làm giao dịch trở nên an toàn. Nếu có thắc mắc cụ thể, hỏi cơ quan kiểm lâm.
Mua tỳ hưu được nói là ngà giả có sao không?
Rủi ro vẫn còn: người mua không kiểm chứng được món thật hay giả, món có thể bị giữ lại khi qua cửa khẩu để giám định, và việc mua bán dưới cái tên ấy góp phần duy trì thị trường. Nếu thích màu ngà, chọn món ghi rõ là ngà thực vật, xương trâu bò, sứ hoặc resin.
Sừng tê giác có tác dụng chữa bệnh không?
Không có bằng chứng khoa học cho thấy sừng tê giác có tác dụng chữa bệnh. Sừng tê được cấu tạo chủ yếu từ keratin, cùng nhóm chất với tóc và móng tay. Niềm tin sai lệch về dược tính là một trong những nguyên nhân chính khiến tê giác bị săn trộm.
Đồ đeo vân đồi mồi có phải làm từ con đồi mồi không?
Phần lớn đồ đeo vân đồi mồi hiện nay làm từ nhựa acetate hoặc resin pha màu, gọi theo vẻ ngoài chứ không theo chất liệu. Món ghi rõ là acetate, resin thì hợp pháp. Món được chào là mai đồi mồi thật thì không nên mua.
Trong nhà có tỳ hưu ngà của ông bà để lại thì làm gì?
Không bán, không cho tặng, không mang ra nước ngoài. Liên hệ cơ quan kiểm lâm địa phương để hỏi quy định về việc cất giữ hay giao nộp. Nhiều gia đình giữ lại như kỷ vật và dặn con cháu không đem bán; điều quan trọng là hỏi đúng nơi trước khi làm gì.
Ngà thực vật là gì, có giống ngà voi không?
Ngà thực vật là phần nội nhũ cứng của hạt một số loài cọ, khi khô có màu trắng ngà, mịn, chạm được chi tiết nhỏ. Nó được dùng làm khuy áo, hạt chuỗi, đồ chạm nhỏ. Đây là vật liệu thực vật hợp pháp, không liên quan gì tới voi ngoài màu sắc.