Nguội là toàn bộ phần việc làm tay sau khi con tỳ hưu ra khỏi khuôn: cắt cuống, giũa, sửa rỗ, xoá ba-via, làm sắc lại nét vảy, bờm, móng; đánh bóng là bước tạo bề mặt cuối cùng, bóng gương ở chỗ lồi, mờ hoặc nhám ở chỗ lõm. Đây là nơi hai con tỳ hưu đúc cùng khuôn có thể trở nên khác hẳn nhau.
Người mua ít khi thấy khâu này, nhưng nó quyết định những thứ bạn cảm nhận rõ nhất: con tỳ hưu có sắc nét không, có lấp lánh có chiều sâu không, miết tay có êm không. Bài viết đi qua dụng cụ, trình tự, các kiểu hoàn thiện bề mặt và những lỗi thường gặp, để bạn biết nhìn và biết đề nghị khi đặt làm hoặc nhờ sửa.
Một điều để hình dung: ở nhiều xưởng, thời gian nguội và đánh bóng một con tỳ hưu nhiều chi tiết có thể dài hơn cả thời gian tạc mẫu sáp, vì mẫu sáp mềm và dễ gọt, còn kim loại sau đúc thì cứng hơn nhiều. Những món giá công thấp bất thường thường bị cắt bớt chính ở khâu này, chứ hiếm khi bị cắt ở khâu đúc.
Một con tỳ hưu vừa ra khỏi khuôn trông thế nào
Ngay sau khi phá khuôn, con tỳ hưu còn dính trên cây đúc, bề mặt xám mờ hoặc đen do ô-xít, kẽ chân, kẽ bờm còn bám thạch cao. Ở bụng hoặc đế có khúc cuống rót. Có thể có ba-via ở chỗ khuôn bị nứt, hạt kim loại nhỏ do bọt khí trong thạch cao, và đôi khi vài lỗ rỗ ở chỗ dày. Nhìn ở trạng thái này, người ngoài khó tin nó sẽ thành một món trang sức sáng bóng.
Thợ trước hết làm sạch: ngâm dung dịch tẩy để bỏ ô-xít, dùng bàn chải, kim nhọn hoặc máy rung siêu âm để đẩy thạch cao ra khỏi kẽ. Sau đó cắt món khỏi cây. Đến đây mới thực sự bắt đầu nguội. Phần kim loại cắt ra, cùng mạt giũa và bụi mài thu được trong suốt quá trình, được gom lại để tinh luyện hoặc nấu lại, vì với vàng, từng chút một đều có giá trị.
Khâu nguội không có công thức cố định. Thợ nhìn con tỳ hưu, quyết định chỗ nào cần sửa nhiều, chỗ nào chỉ cần chạm nhẹ. Một con đúc tốt từ mẫu sắc có thể chỉ cần làm sạch vết cuống và đánh bóng. Một con đúc từ khuôn cũ có thể cần đi lại gần như toàn bộ vảy.
Dụng cụ trên bàn nguội
Bàn nguội của thợ kim hoàn có một bộ đồ nghề khá giống nhau ở khắp nơi, chỉ khác về chất lượng và thói quen. Với tỳ hưu cỡ đồ đeo, những thứ hay dùng nhất là:
- Bàn nguội có cái chốt gỗ nhô ra để tì món đồ, bên dưới có tấm hứng hoặc túi da để giữ lại mạt kim loại.
- Giũa kim nhiều hình dạng: dẹt, tròn, bán nguyệt, tam giác, để vào kẽ chân, kẽ sừng, dưới cằm.
- Máy mài cầm tay với đầu mài nhỏ: mũi cầu, mũi trụ, mũi côn, đá mài, chổi sắt mảnh, nỉ nhỏ.
- Dao trổ, dao khắc với mũi nhiều cỡ để làm lại nét vảy, nét lông, móng.
- Giấy nhám mịn dần, quấn vào que hoặc dán lên mảnh gỗ để làm phẳng mặt lưng, mặt bụng.
- Kìm cắt, cưa lọng nhỏ để cắt cuống; kẹp, êtô nhỏ để giữ món.
- Kính lúp đeo đầu hoặc kính hiển vi bàn, cùng đèn chiếu sáng mạnh từ nhiều phía.
- Đèn khò nhỏ và que hàn để lấp rỗ, nối lại chi tiết gãy.
Chất lượng con tỳ hưu không nằm ở việc dụng cụ đắt hay rẻ, mà ở chỗ thợ có chịu đổi qua từng cỡ giũa, từng cỡ mũi cho đúng chỗ hay không. Một mũi mài quá to đưa vào kẽ vảy sẽ làm nét bị toè.
Trình tự nguội một con tỳ hưu
Thứ tự dưới đây là cách làm phổ biến, đi từ việc thô đến việc tinh để không phải sửa đi sửa lại:
- Giũa phẳng vết cuống rót cho bằng với mặt xung quanh, giữ đúng đường cong của bụng hoặc chân.
- Xoá ba-via ở kẽ chân, mép sừng, quanh đuôi bằng giũa kim hoặc đầu mài nhỏ.
- Kiểm tra rỗ. Rỗ nông được mài đi; rỗ sâu ở chỗ dày có thể được lấp bằng hàn rồi sửa lại. Rỗ ở khoen, lỗ xỏ, chỗ chịu lực thường là lý do để đúc lại thay vì sửa.
- Làm lại nét: đi dao trổ theo đường vảy, bờm, nét lông mày, móng. Thợ giỏi làm nét sâu ở gốc và nông dần ra đầu, để khi đánh bóng nét vẫn còn.
- Mở lại các khoảng trống như khe miệng, lỗ mũi, khe giữa sừng và tai, vốn hay bị lấp một phần khi đúc.
- Kiểm lỗ xỏ hoặc chỗ gắn đai: làm nhẵn miệng lỗ để dây không bị cứa, đo lại đường kính.
- Chà nhám các mặt lớn với giấy nhám mịn dần, xoá vết giũa trước khi đánh bóng.
Nếu bước làm lại nét bị bỏ qua, con tỳ hưu vẫn có thể rất bóng, nhưng nhìn kỹ sẽ thấy vảy như bị chìm trong lớp kim loại.
Bóng gương, mờ, nhám: phối bề mặt trên con tỳ hưu
Một con tỳ hưu được hoàn thiện đẹp hiếm khi bóng đều toàn thân. Thợ phối các kiểu bề mặt để tạo chiều sâu và làm nét chạm nổi lên.
| Kiểu bề mặt | Làm bằng gì | Thường đặt ở đâu | Lưu ý khi đeo |
|---|---|---|---|
| Bóng gương | Bánh nỉ, bánh vải với sáp đánh bóng mịn | Lưng, đỉnh đầu, mặt sừng, đồng tiền ôm trước ngực | Dễ thấy xước li ti nhất, cần đánh bóng lại sau vài năm |
| Mờ satin | Chổi mịn, giấy nhám rất mịn theo một chiều | Hông, mặt bụng, nền quanh vảy | Che xước tốt hơn; đánh bóng lại phải đúng chiều |
| Nhám cát | Phun hạt mịn hoặc đầu mài nhám | Nền giữa các vảy, lòng bàn chân | Bám bẩn nhiều hơn; làm sạch bằng bàn chải mềm |
| Khắc chấm | Mũi nhọn chấm thành nền hạt | Nền sau bờm, mặt trong đuôi | Tạo tương phản mạnh với chỗ bóng |
| Làm đen kẽ (bạc) | Dung dịch làm đen rồi đánh bóng mặt lồi | Toàn thân tỳ hưu bạc | Mặt lồi sẽ sáng dần theo năm, kẽ vẫn tối |
Khi đặt làm, bạn nên nói rõ muốn bóng toàn thân, hay muốn nền mờ cho vảy nổi. Hai lựa chọn cho hai cảm giác khác nhau, không cách nào sai.
Lỗi thường gặp ở khâu nguội và đánh bóng
Đánh bóng chìm nét. Bánh đánh bóng to và mềm ép vào món sẽ ăn đều cả mặt vảy lẫn cạnh vảy, khiến nét chạm tròn đi. Thợ kỹ dùng bánh nhỏ, cứng ở vùng chi tiết và chỉ dùng bánh to ở mặt trơn.
Lệch đường cong khi sửa cuống. Giũa vết cuống quá tay tạo một mặt phẳng nhỏ trên bụng hoặc chân tròn. Miết tay thấy gờ, nhìn nghiêng thấy mặt phản chiếu khác.
Sót sáp đánh bóng trong kẽ. Sáp đánh bóng mắc trong kẽ vảy, khô lại thành vệt đen hoặc xanh. Món đẹp lúc mới, vài tuần sau kẽ xỉn không rõ lý do. Làm sạch bằng máy siêu âm sau đánh bóng là bước nên có.
Làm mất trọng lượng quá mức. Mỗi lần mài, giũa, đánh bóng đều lấy đi một ít kim loại. Làm lại nhiều lần trên một món nhỏ có thể làm hao đáng kể. Đây là lý do thợ phải biết dừng.
Mép lỗ xỏ còn sắc. Miệng lỗ xỏ không bo sẽ cứa dây chun, dây dù sau vài tháng. Lỗi này khó thấy khi mua nhưng biểu hiện bằng chuyện đứt dây liên tục.
Gắn đá mắt và kiểm tra lần cuối trước khi giao
Nhiều con tỳ hưu được gắn hai viên đá nhỏ ở mắt, thường là đá đỏ, đá đen hoặc đá trắng tổng hợp. Việc gắn đá thường làm sau khi nguội và đánh bóng sơ bộ, vì mài giũa sau khi gắn dễ làm sứt đá hoặc lỏng ổ. Thợ khoan hốc mắt cho vừa đường kính viên đá, đặt đá, rồi miết kim loại xung quanh hoặc dựng chấu nhỏ để giữ. Với món cỡ nhỏ, có xưởng dùng keo, nhưng đá gắn keo dễ rơi hơn khi gặp nước nóng hay hoá chất tẩy rửa.
Sau khi gắn đá, món được đánh bóng nhẹ lần cuối, làm sạch bằng máy siêu âm hoặc hơi nước, rồi xi nếu thiết kế yêu cầu. Bước kiểm tra cuối cùng ở xưởng kỹ tính gồm: cân lại, soi kính lúp toàn thân tìm rỗ và ba-via sót, miết ngón tay qua mọi cạnh để tìm chỗ sắc, xâu thử dây qua lỗ xỏ, lắc nhẹ để nghe đá có lỏng không.
Khi nhận hàng, bạn có thể làm lại đúng những việc đó ở mức người dùng: miết tay quanh bụng, quanh lỗ xỏ, nhìn nghiêng dưới đèn, lắc nhẹ gần tai. Một con tỳ hưu qua được những phép thử đơn giản này thường đã được nguội cẩn thận.
Đánh bóng lại tỳ hưu đã đeo lâu: nên kỳ vọng gì
Sau vài năm đeo, con tỳ hưu vàng hoặc bạc sẽ có xước li ti ở lưng, mờ ở những chỗ cọ vào vải. Nhiều tiệm nhận đánh bóng lại. Điều nên biết là đánh bóng lại chủ yếu làm mới bề mặt, không làm sâu lại nét chạm đã mòn. Muốn nét sắc như mới, thợ phải đi dao trổ lại từng vảy, đó là một việc khác, tốn công hơn và cũng lấy đi một ít kim loại.
Với tỳ hưu bạc đã làm đen kẽ, đánh bóng lại có thể làm mất một phần lớp đen; hỏi thợ có làm đen lại sau đó không. Với tỳ hưu có xi rhodium hay xi vàng, đánh bóng sẽ làm lộ màu kim loại gốc ở chỗ lồi, nên thường phải xi lại. Với tỳ hưu có gắn đá ở mắt, thợ cần tránh đánh bóng sát đá vì bánh quay có thể làm lỏng chấu giữ.
Ví dụ giả định: một chặn tỳ hưu vàng đeo trên vòng hạt năm năm, hai bên hông mòn phẳng do cọ hạt đá. Đánh bóng lại sẽ làm hai bên hông sáng, nhưng không lấy lại được độ phồng của vảy. Thợ có thể làm lại vảy ở mức độ còn đủ kim loại, hoặc khuyên giữ nguyên để không mỏng thêm. Một lời khuyên dừng lại như vậy là dấu hiệu tốt.
Câu hỏi thường gặp
Nguội và đánh bóng có làm hao vàng không?
Có, vì mài và đánh bóng đều lấy đi kim loại. Xưởng cẩn thận gom mạt và bụi để tinh luyện lại, nhưng phần hao trên món của bạn vẫn có. Khi đặt làm, nên hỏi trọng lượng sau đúc và sau nguội để biết khâu này lấy đi bao nhiêu.
Có nên chọn tỳ hưu bóng toàn thân không?
Tuỳ sở thích. Bóng toàn thân rất bắt sáng nhưng nét vảy dễ chìm, và xước lộ rõ. Phối nền mờ hoặc nhám ở kẽ giúp chi tiết nổi và che xước tốt hơn. Nếu thích lấp lánh, chọn bóng gương; nếu thích nét chạm, chọn phối bề mặt.
Máy quay bóng có làm hỏng tỳ hưu không?
Không làm hỏng, nhưng làm tròn đều mọi cạnh. Với tỳ hưu nhiều chi tiết mảnh, quay bóng lâu sẽ khiến vảy và móng mềm đi. Nhiều xưởng dùng máy quay bóng ngắn để làm sáng nhanh, rồi đánh bóng tay ở chỗ cần.
Kẽ vảy tỳ hưu bị đen sau vài tuần có phải do kim loại kém không?
Chưa chắc. Thường gặp nhất là sáp đánh bóng hoặc bụi da, mỹ phẩm đọng trong kẽ. Với bạc, kẽ đen còn có thể do xỉn tự nhiên hoặc do thợ chủ ý làm đen. Làm sạch bằng bàn chải mềm và nước xà phòng nhẹ rồi quan sát lại.
Rỗ đúc lấp bằng hàn có bền không?
Rỗ nhỏ ở chỗ không chịu lực, lấp bằng que hàn cùng tuổi vàng hoặc cùng loại bạc, thường bền. Mối hàn khác tuổi có thể lộ màu khác sau thời gian đeo. Rỗ ở khoen hay lỗ xỏ thì nên đúc lại vì đó là chỗ chịu lực kéo.
Tự đánh bóng tỳ hưu tại nhà bằng kem đánh răng được không?
Không nên. Kem đánh răng có hạt mài, chà lên vàng, bạc có thể làm xước mịn và mài mòn chi tiết. Bạn nên dùng khăn lau trang sức chuyên dụng cho bạc, nước xà phòng nhẹ cho vàng, và để đánh bóng lại cho thợ.