Lỗ xỏ là chỗ yếu nhất của một con tỳ hưu đá: một lỗ khoan lệch làm con vật nghiêng trên vòng, một mép lỗ sắc cứa đứt dây chun sau vài tháng, một vết nứt chân chim quanh lỗ có thể làm thân đá tách đôi khi va mạnh. Vì vậy, trước khi ngắm sừng, ngắm vảy, người mua nên soi lỗ xỏ trước, và người đã đeo lâu nên biết cách xâu lại dây sao cho đá không bị ép nứt.
Bài nói cách thợ khoan lỗ trên đá, dấu hiệu lỗ khoan tốt và kém, quan hệ giữa cỡ lỗ và loại dây, các bước xâu lại một chiếc vòng chặn tỳ hưu, và cách xử lý khi lỗ đã có vấn đề. Nội dung áp dụng cho tỳ hưu bằng đá, ngọc, thuỷ tinh; tỳ hưu kim loại có khoen gắn hay lỗ đúc sẵn là chuyện khác.
Thợ khoan lỗ trên tỳ hưu đá như thế nào
Đá chạm tỳ hưu phần lớn cứng hơn thép, nên lỗ được khoan bằng mũi phủ bột kim cương, quay nhanh và luôn có nước làm mát. Thiếu nước, mũi khoan nóng lên, đá dễ nứt quanh lỗ và mũi mòn nhanh. Một số xưởng dùng máy khoan siêu âm cho những lỗ nhỏ, dài; đa số xưởng vừa và nhỏ dùng máy khoan bàn với đồ gá giữ phôi.
Con tỳ hưu đeo vòng thường có lỗ chạy dọc thân, đi vào ở ngực hoặc dưới cằm và ra ở mông, để con vật nằm ngang trên cổ tay. Đường lỗ dài như vậy rất khó khoan thẳng từ một phía, vì mũi khoan dễ lệch khi gặp vân hay vết rạn, và khi mũi xuyên ra mặt bên kia, đá ở miệng lỗ thường bị bật mẻ. Cách làm phổ biến là khoan từ hai đầu vào, gặp nhau ở giữa thân.
Hai mũi khoan gặp nhau đúng tâm thì lỗ thẳng và trơn. Gặp lệch thì bên trong thân có một bậc nhỏ, dây đi qua bị gập, cọ vào cạnh bậc. Thợ cẩn thận sẽ dùng mũi lớn hơn chạy lại đường lỗ để mài phẳng bậc này. Đây là bước tốn công, nên không phải món nào cũng được làm.
Lỗ thẳng và lỗ lệch: nhìn và thử thế nào
Nhìn xuyên lỗ. Giơ con tỳ hưu lên trước chỗ sáng và nhìn dọc lỗ. Lỗ thẳng cho thấy một vòng sáng tròn ở đầu kia. Lỗ lệch hoặc có bậc thì vòng sáng bị khuyết, méo, hoặc chỉ thấy một phần. Với đá đục, đây gần như là cách duy nhất để đánh giá lỗ mà không cần dụng cụ.
Xâu thử một sợi dây cứng. Nếu được phép, luồn một sợi cước hay que kim loại mảnh qua lỗ. Lỗ thẳng cho que đi qua trơn tru. Lỗ có bậc làm que vướng ở giữa, phải xoay mới qua. Đây là dấu hiệu dây chun về sau sẽ bị cọ ở đúng chỗ đó.
Đặt lên vòng xem tư thế. Lỗ khoan lệch khỏi trục thân làm con tỳ hưu nằm nghiêng trên cổ tay, đầu chúi xuống hoặc lật sang một bên. Nhiều người tưởng do dây lỏng, thật ra là do lỗ. Con tỳ hưu nằm cân trên vòng khi treo tự do là con có lỗ khoan đúng trục.
Lỗ quá gần mặt ngoài. Ở một số món, lỗ chạy sát mặt lưng hoặc mặt bụng, chỉ cách bề mặt một lớp đá mỏng. Soi đèn từ phía sau với đá nửa trong, bạn thấy bóng tối của lỗ hiện rõ dưới mặt đá. Lớp vỏ mỏng này dễ nứt khi va hoặc khi dây bị kéo căng.
Mép lỗ: mẻ, sắc và nứt chân chim
Miệng lỗ là nơi mũi khoan đi vào hoặc thoát ra, nên dễ bị bật những mảnh đá nhỏ hình vảy. Mẻ nhỏ không ảnh hưởng độ bền nhiều, nhưng tạo ra cạnh sắc. Cạnh sắc là kẻ thù của dây chun: mỗi lần bạn đeo vào tháo ra, dây bị kéo giãn và cứa vào cạnh đó, đến một ngày đứt ở đúng miệng lỗ. Rất nhiều chiếc vòng chặn tỳ hưu đứt dây ở vị trí này chứ không phải ở nút.
Thợ cẩn thận sẽ vát nhẹ miệng lỗ bằng mũi mài hình nón, tạo một vành tròn nhỏ. Khi soi bằng kính lúp, miệng lỗ được vát trông như một cái phễu nông, mặt mài mờ hoặc bóng nhẹ. Miệng lỗ không vát có cạnh vuông sắc, nhìn thấy rõ vảy mẻ xung quanh.
Nguy hiểm hơn mẻ là vết nứt chân chim chạy từ miệng lỗ ra. Nó có thể xuất hiện khi khoan thiếu nước, khi khoan quá nhanh, hoặc khi đá vốn đã có rạn. Nhìn bằng kính lúp dưới ánh sáng xiên, vết nứt hiện thành đường mảnh xuất phát từ mép lỗ và phản chiếu ánh sáng khác phần đá xung quanh. Con tỳ hưu có nứt quanh lỗ nên đổi ngay khi mua, vì lực căng của dây chun về lâu dài có thể làm vết nứt lan rộng.
Cỡ lỗ và loại dây: chọn sao cho vừa
Dây vừa lỗ là dây đủ dày để chịu lực, đủ mảnh để không bị ép trong lỗ. Bảng dưới gom các loại dây hay dùng cho vòng chặn tỳ hưu. Số đo minh hoạ là ví dụ giả định, mỗi xưởng một quy cách.
| Loại dây | Độ dày minh hoạ | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dây chun trong dạng sợi đơn | khoảng 0,6–1 mm | Vòng hạt nhỏ đến vừa, lỗ tỳ hưu vừa | Dễ xâu, dễ thắt; bị lão hoá theo thời gian, nên thay định kỳ |
| Dây chun dạng nhiều sợi nhỏ bện lại | khoảng 0,8–1,2 mm | Vòng hạt to, tỳ hưu nặng | Bền hơn khi bị cứa nhẹ; khó luồn qua lỗ có bậc |
| Dây chun xâu hai lượt | hai sợi mảnh song song | Lỗ tỳ hưu rộng | Chia lực, nếu một sợi đứt vòng chưa bung ngay |
| Dây dù, dây sáp tết | khoảng 1–2 mm | Vòng tết có nút rút điều chỉnh | Không co giãn; cần lỗ đủ rộng |
| Dây cước hoặc dây kim loại bọc nhựa | mảnh, rất dai | Vòng cứng có khoá cài | Cần hạt bấm và khoá; không dùng cho vòng chui tay |
Nguyên tắc chung: dây phải đi qua lỗ tỳ hưu mà không bị ép chặt. Dây bị ép trong lỗ đá cứng sẽ mòn nhanh tại các điểm tiếp xúc, và khi bạn kéo giãn vòng để đeo, lực tập trung vào đúng miệng lỗ.
Xâu lại vòng chặn tỳ hưu đá tại nhà
Dây chun lão hoá theo thời gian, nhất là khi gặp mồ hôi, nước hoa, nắng. Khi thấy dây giãn, bạc màu, có vết xơ, nên xâu lại trước khi nó đứt giữa đường.
- Trải một khăn vải tối màu lên mặt bàn có gờ để hạt không lăn mất; xếp hạt theo đúng thứ tự cũ, chụp ảnh lại để khỏi nhầm.
- Cắt dây mới dài hơn chu vi vòng chừng một gang tay. Kéo giãn nhẹ dây mới vài lần trước khi xâu để dây không giãn thêm sau này.
- Xâu hạt theo thứ tự, luồn con tỳ hưu qua lỗ nhẹ nhàng, không ép. Nếu lỗ có bậc, dùng kim xâu mềm dẫn đầu dây.
- Thắt nút dẹt kiểu nút vuông, kéo căng vừa phải, thêm một vòng thắt nữa cho chắc.
- Nhỏ một chấm keo dùng cho trang sức lên nút nếu muốn, chờ khô, cắt đầu dây thừa.
- Kéo nút trượt vào trong lỗ một hạt lớn hoặc vào lỗ tỳ hưu nếu lỗ đủ rộng, để nút không cọ vào da và không lộ ra ngoài.
Nếu lỗ tỳ hưu quá hẹp, đừng cố giấu nút vào đó, vì nút có thể kẹt và làm căng thành lỗ. Giấu nút trong hạt có lỗ rộng nhất là an toàn hơn.
Cặn bẩn trong lỗ xỏ và cách làm sạch
Lỗ xỏ là nơi mồ hôi, bụi, xà phòng, kem dưỡng tích tụ mà mắt ít khi thấy. Với đá đục, cặn chỉ lộ ra ở miệng lỗ thành một vành xám. Với đá trong hay nửa trong như thạch anh, mã não nhạt, cặn trong lỗ hiện thành một sợi tối chạy dọc thân con tỳ hưu, nhìn từ ngoài vào tưởng như vết nứt hay tạp chất. Nhiều người lo đá "bị đổi màu bên trong", thật ra chỉ là lỗ bẩn.
Cách làm sạch đơn giản nhất là làm khi thay dây, lúc lỗ đã trống. Ngâm con tỳ hưu trong nước ấm pha chút xà phòng nhẹ vài phút, dùng một sợi chỉ nha khoa hoặc cọ ống mảnh luồn qua lỗ, kéo qua lại nhẹ nhàng, rồi tráng nước sạch và để khô hoàn toàn trước khi xâu dây mới. Không dùng que kim loại cứng cạo trong lỗ, vì dễ làm mẻ thành lỗ ở chỗ hai mũi khoan gặp nhau.
Với tỳ hưu đá nhuộm, đá ép hoặc có lớp phủ, hạn chế ngâm lâu và không dùng nước nóng. Với món tẩm nhựa, tránh mọi dung môi. Máy rửa siêu âm tiện cho kim loại nhưng có thể làm lan vết rạn trong đá giòn hoặc đá đã xử lý, nên chỉ dùng khi chắc về vật liệu. Lau khô kỹ trong lỗ cũng giúp dây mới bền hơn, vì dây chun ẩm lâu ngày nhanh lão hoá.
Lỗ trên mặt dây tỳ hưu đá và khi lỗ đã có vấn đề
Mặt dây tỳ hưu thường có lỗ xỏ ngang qua lưng hoặc qua chỗ hổng giữa chân, hoặc được gắn khoen kim loại bằng keo. Lỗ ngang qua lưng phải đủ sâu để có lớp đá dày ở phía trên; nếu lớp này mỏng, sợi dây chuyền kéo xuống mỗi ngày có thể làm đứt ngang. Khoen gắn keo thì cần xem keo có ngả vàng, có khe hở không; khoen lỏng là dấu hiệu nên mang đi gắn lại.
Khi con tỳ hưu đã mua có lỗ xỏ kém, vẫn có vài cách xử lý. Mép lỗ sắc có thể nhờ thợ vát lại bằng mũi mài nhỏ, việc này nhanh và ít rủi ro. Lỗ có bậc ở giữa có thể được doa lại bằng mũi lớn hơn một chút, nhưng có rủi ro nứt với đá giòn và mỏng. Một cách khác là lót ống kim loại mỏng ở hai đầu lỗ để dây không chạm trực tiếp vào đá.
Với món có vết nứt quanh lỗ, các cách trên không giải quyết gốc. Bạn có thể giảm lực cho nó bằng cách xâu dây lỏng hơn, chuyển sang dây không co giãn với khoá cài, hoặc cất làm món ngắm. Nếu mới mua, cách tốt nhất vẫn là đổi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vòng tỳ hưu của mình hay đứt dây ở ngay miệng lỗ con tỳ hưu?
Nguyên nhân thường gặp nhất là mép lỗ sắc hoặc có vảy mẻ cứa vào dây mỗi lần kéo giãn vòng. Lỗ có bậc ở giữa cũng làm dây gập và mòn. Vát lại mép lỗ, dùng dây bện nhiều sợi hoặc xâu hai lượt sẽ giảm đáng kể việc đứt dây.
Bao lâu nên thay dây chun một lần?
Không có con số cố định, phụ thuộc vào chất lượng dây, tần suất đeo và việc tiếp xúc với nước, mồ hôi, nắng. Một cách đơn giản là kiểm dây mỗi vài tháng: khi thấy dây giãn, mất độ đàn hồi, bạc màu hoặc xơ ở chỗ đi qua lỗ, nên thay ngay.
Có nên tự khoan rộng lỗ tỳ hưu không?
Không nên nếu bạn không có máy khoan có nước làm mát và mũi kim cương phù hợp. Khoan khô bằng máy cầm tay dễ làm đá nóng và nứt, nhất là đá giòn như thạch anh, obsidian, thuỷ tinh. Nhờ thợ có dụng cụ là cách an toàn hơn.
Con tỳ hưu nằm nghiêng trên vòng có sửa được không?
Nếu do lỗ khoan lệch trục, cách sửa triệt để là khoan lại, rủi ro cao. Cách thực tế hơn là thêm hạt chặn có kích thước phù hợp hai bên, hoặc chèn vòng đệm nhỏ để đỡ phần bị chúi. Con tỳ hưu sẽ nằm cân hơn dù lỗ vẫn lệch.
Lỗ tỳ hưu có ống kim loại lót bên trong có tốt hơn không?
Ống lót giúp dây không cọ trực tiếp vào đá, giảm đứt dây và mẻ mép lỗ. Điểm cần kiểm là ống được gắn chắc, không lỏng, mép ống không sắc, và kim loại không gây kích ứng da. Đây là cách làm hợp lý với tỳ hưu đá giòn hoặc có giá trị.
Tỳ hưu đá có nứt quanh lỗ có đeo tiếp được không?
Có thể đeo, nhưng với rủi ro vết nứt lan rộng và món gãy khi va. Nên xâu lỏng hơn, tránh kéo giãn mạnh khi đeo vào, tháo ra khi làm việc tay chân. Nếu mới mua và nhận ra vết nứt, hãy đổi món khác.