Khác với tỳ hưu vàng bạc được đúc, tỳ hưu ngọc và đá được làm bằng cách mài bớt vật liệu: thợ chọn một khối đá phôi, phác hình con vật lên đó, rồi dùng đầu mài phủ bột kim cương quay dưới nước để mài dần từ khối thô đến từng vảy, từng sợi bờm. Mỗi con là một lần làm riêng, không có khuôn, không có bản thứ hai giống hệt.
Bài này mô tả quy trình chạm thủ công phổ biến cho tỳ hưu cỡ đồ đeo, từ chặn vòng đến mặt dây. Về phân biệt các loại ngọc, đá thật giả hay khả năng giữ chi tiết của từng loại, site có bài riêng trong danh mục ngọc – đá; ở đây chỉ nói chuyện tay nghề: thợ làm gì, mất công ở đâu, và vì sao một con tỳ hưu đá đẹp không thể làm nhanh.
Phần cuối bài dành cho những điều ít được nói khi khoe một món đá đẹp: bụi đá ảnh hưởng tới phổi người thợ ra sao, và những chất liệu từ động vật hoang dã mà người đặt làm cần từ chối thẳng, dù được mời chào thế nào.
Vì sao ngọc và đá phải mài, không cắt gọt được
Phần lớn đá dùng chạm tỳ hưu như ngọc phỉ thuý, nephrite, thạch anh, mã não, mắt hổ đều có độ cứng Mohs khoảng 6 đến 7, cứng hơn hoặc ngang thép dụng cụ thông thường. Dao thép không cắt được chúng; người ta phải dùng vật liệu cứng hơn để mài, trước đây là cát và bột mài, ngày nay chủ yếu là đầu mài phủ bột kim cương gắn vào máy quay tốc độ cao.
Ngọc phỉ thuý và nephrite còn có đặc điểm là rất dai do cấu trúc sợi đan xen, nên chịu mài tốt, ít sứt khi chạm chi tiết mảnh. Thạch anh và các loại đá dạng tinh thể thì giòn hơn, dễ mẻ ở cạnh. Obsidian là thuỷ tinh núi lửa, mài được bóng đẹp nhưng vỡ theo kiểu thuỷ tinh. Thợ chạm phải hiểu vật liệu mình đang cầm để chọn tốc độ, lực tay và độ mảnh của chi tiết.
Mài luôn đi kèm nước. Nước làm mát đầu mài và đá, tránh nứt do nhiệt; nước cuốn mạt đá đi để thợ nhìn thấy đường mài; và quan trọng nhất là nước giữ bụi đá không bay lên không khí. Một bàn chạm đá đúng cách lúc nào cũng có vòi nước nhỏ hoặc chậu nước bên cạnh.
Các bước chạm một con tỳ hưu đá cỡ đồ đeo
Trình tự dưới đây là khung chung; thợ lâu năm có thể đảo, gộp tuỳ phôi và mẫu:
- Chọn phôi. Thợ xem màu, vân, vết nứt của khối đá dưới đèn mạnh, đôi khi soi xuyên sáng. Vết nứt ngầm là kẻ thù số một: chạm xong mới lộ nứt thì bỏ cả con.
- Cắt phôi bằng lưỡi cưa kim cương thành khối vừa cỡ, có dư cho phần mài.
- Phác hình. Vẽ đường bao con tỳ hưu lên các mặt khối bằng bút, xếp sao cho phần màu đẹp nhất rơi vào đầu hoặc lưng, vết vân xấu rơi vào bụng hoặc chỗ sẽ bị mài đi.
- Mài thô tạo khối: đầu, thân, mông, các chân gộp thành mảng lớn. Bước này bỏ đi nhiều vật liệu nhất.
- Mài định hình: tách chân, tạo cổ, hốc mắt, mõm, sừng, đuôi. Thợ đổi sang đầu mài nhỏ hơn và giảm lực.
- Mài chi tiết: vảy, bờm, nét lông, móng, dùng đầu mài rất nhỏ dưới kính lúp. Đây là bước lâu nhất và dễ hỏng nhất.
- Khoan lỗ xỏ bằng mũi khoan kim cương, thường khoan từ hai đầu gặp nhau ở giữa để tránh mẻ miệng lỗ khi mũi khoan xuyên ra.
- Đánh bóng qua nhiều cấp hạt mịn dần, cuối cùng bằng bột đánh bóng trên bánh gỗ, da hoặc nỉ.
Mỗi bước bỏ đi một phần vật liệu không lấy lại được. Một nhát mài quá tay ở sừng là con tỳ hưu mất sừng, không có cách đắp như sáp.
Công cụ và dấu vết chúng để lại
Biết công cụ giúp bạn đọc được món tỳ hưu đá: dấu nào là dấu tay nghề, dấu nào là dấu làm vội. Bảng dưới gom những dụng cụ thường thấy ở bàn chạm đá.
| Dụng cụ | Dùng để | Dấu vết nếu làm kỹ | Dấu vết nếu làm vội |
|---|---|---|---|
| Cưa kim cương | Cắt phôi, tách khối lớn | Không còn thấy trên thành phẩm | Mặt phẳng lạ ở bụng hoặc đế |
| Đầu mài cầu, trụ cỡ lớn | Mài thô tạo khối | Khối tròn đầy, chuyển mềm | Các mặt gãy góc như gọt củ |
| Đầu mài nhỏ, mũi kim | Vảy, bờm, mắt, móng | Rãnh đều, đáy rãnh sạch | Rãnh nông, đầu rãnh toè |
| Mũi khoan kim cương | Lỗ xỏ, lỗ mắt xuyên | Lỗ thẳng, miệng lỗ tròn | Lỗ lệch, miệng mẻ |
| Bột và bánh đánh bóng | Làm bóng bề mặt | Bóng sâu cả trong kẽ nông | Bóng ở mặt lồi, kẽ còn mờ trắng |
| Máy quay bóng, hoá chất làm bóng | Làm bóng nhanh hàng loạt | Ít dùng cho món tinh | Cạnh tròn hết, bề mặt sáng như phủ |
Một số món tỳ hưu đá được phủ lớp nhựa hoặc sáp để trông bóng; dấu hiệu nhận biết lớp phủ có bài riêng ở danh mục ngọc – đá.
Chạm tay và chạm bằng máy điều khiển số
Máy chạm điều khiển số đã có mặt ở nhiều xưởng. Từ một tệp thiết kế, máy mài theo toạ độ, cho hàng loạt con tỳ hưu đá có dáng giống nhau. Cách này nhanh và đều, đặc biệt ở khâu mài thô.
Tay thợ vẫn giữ vai trò ở khâu cuối. Nhiều xưởng dùng máy để mài thô và định hình, rồi thợ làm tay chi tiết và đánh bóng. Tay thợ điều chỉnh theo vân đá, né vết nứt, điều mà máy theo tệp cố định không làm được.
Dấu hiệu của chạm máy hoàn toàn. Các rãnh vảy giống nhau tuyệt đối, đáy rãnh có vân bậc thang nhỏ, đối xứng hai bên chính xác, đặt nhiều con cạnh nhau thấy trùng khít.
Dấu hiệu của chạm tay. Rãnh có độ sâu thay đổi, hai bên lệch nhẹ, đường nét đi theo vân màu của đá, mỗi con khác nhau một chút.
Không cách nào là gian dối. Điều đáng phê phán chỉ là gọi món chạm máy hoàn toàn là "chạm tay nghệ nhân". Người bán trung thực nói rõ cách làm, người mua chọn theo nhu cầu.
Đánh bóng ngọc và đá: bước cuối quyết định độ trong
Một con tỳ hưu đá vừa mài chi tiết xong có bề mặt mờ đục như phủ phấn, vì vô số vết xước li ti từ đầu mài làm tán xạ ánh sáng. Đánh bóng là xoá dần các vết xước đó bằng hạt mài mịn hơn ở mỗi cấp, cho tới khi bề mặt đủ phẳng để ánh sáng đi xuyên vào và phản xạ đều. Với ngọc và đá trong, đây là lúc màu và độ trong thật sự hiện ra.
Khó nhất là đánh bóng trong kẽ. Mặt lưng, mặt đầu thì bánh đánh bóng vào dễ; kẽ giữa các vảy, khe dưới cằm, khe giữa các chân thì phải dùng que gỗ, que tre vót nhọn, sợi dây tẩm bột đánh bóng, làm từng chút một. Món làm vội thường bóng ở mặt lồi nhưng kẽ còn trắng mờ, nhìn gần thấy rõ hai lớp bề mặt khác nhau.
Sau đánh bóng, nhiều thợ phủ một lớp sáp mỏng lên ngọc rồi lau lại. Đây là cách hoàn thiện truyền thống, khác hẳn với việc ngâm tẩm nhựa để lấp nứt hay làm trong đá. Lớp sáp mỏng mòn dần theo thời gian đeo và không thay đổi bản chất vật liệu. Nếu bạn đặt chạm riêng, hỏi thợ có phủ sáp không và dùng loại gì, để sau này biết cách làm sạch phù hợp.
Đặt chạm tỳ hưu đá theo yêu cầu: chọn phôi cùng thợ
Nếu bạn muốn đặt chạm riêng một con tỳ hưu đá, khác biệt lớn nhất so với đặt đúc vàng là bạn có thể, và nên, cùng thợ chọn phôi. Màu và vân trên khối đá quyết định con tỳ hưu sẽ trông thế nào; một vệt màu đậm có thể thành chiếc sừng nổi bật hoặc thành vết bẩn trên bụng, tuỳ thợ xếp. Hãy xin thợ cho xem phôi dưới ánh sáng ban ngày và nghe họ dự định đặt con vật theo hướng nào.
Hỏi về rủi ro: nếu đang mài mà lộ nứt thì sao, phôi thay thế lấy ở đâu, phần công đã làm tính thế nào. Với đá có giá trị cao như ngọc phỉ thuý, hãy thoả thuận trước về giấy kiểm định cho phôi, vì sau khi chạm xong việc kiểm định vẫn làm được nhưng bạn nên biết vật liệu trước khi bỏ công.
Ví dụ giả định: một khách mang đến một khối nephrite xanh có vệt nâu ở một góc. Thợ đề xuất xoay khối để vệt nâu nằm ở phần đuôi xoắn, biến nó thành điểm nhấn thay vì khuyết điểm. Cách xử lý như vậy chỉ có ở chạm tay, và là lý do nhiều người vẫn tìm thợ chạm cho món đá của mình.
An toàn nghề chạm đá và câu chuyện vật liệu
Chạm đá là nghề có rủi ro sức khoẻ rõ ràng, và cũng là nghề phải nói rõ về nguồn vật liệu:
- Bụi đá chứa silic tinh thể, đặc biệt từ thạch anh và các loại đá gốc thạch anh. Hít lâu ngày có thể gây bệnh bụi phổi silic, một bệnh nghề nghiệp không hồi phục. Mài ướt, hút bụi tại chỗ và khẩu trang lọc bụi mịn là tối thiểu.
- Mảnh đá bắn ra khi máy quay nhanh có thể làm tổn thương mắt; kính bảo hộ là bắt buộc.
- Tiếng ồn và rung từ máy mài kéo dài ảnh hưởng thính lực và các khớp tay; nghỉ giữa giờ và đeo nút tai là thói quen nên có.
- Nước thải mài chứa bột đá mịn, nên lắng lọc trước khi xả.
- Với chất liệu từ động vật hoang dã như ngà voi, sừng tê, đồi mồi, nanh vuốt: không mua, không đặt chạm, vì vi phạm luật bảo vệ động vật hoang dã. Người đặt làm nên chọn ngọc, đá, gỗ hợp pháp thay thế.
Nếu bạn thăm một xưởng chạm và thấy thợ mài khô không khẩu trang trong làn bụi trắng, đó là điều đáng lo cho người thợ hơn là cho món hàng.
Câu hỏi thường gặp
Một con tỳ hưu đá nhỏ chạm tay mất bao lâu?
Tuỳ độ cứng của đá, độ chi tiết và cỡ món. Một chặn vòng đơn giản có thể xong trong vài ngày công, còn món nhiều vảy, bờm mảnh, đá cứng giòn có thể lâu hơn nhiều. Thời gian thật nên hỏi trực tiếp thợ, vì họ còn tính cả khâu chọn phôi và đánh bóng.
Tỳ hưu đá chạm máy có kém hơn chạm tay không?
Không nhất thiết kém. Máy cho dáng đều và chính xác, giá công thường thấp hơn. Chạm tay cho nét riêng và tận dụng được vân đá. Món chạm máy được thợ làm tay khâu cuối có thể rất đẹp. Quan trọng là người bán nói đúng cách làm.
Đá bị nứt trong khi chạm thì sao?
Thường là phải dừng. Thợ có thể thu nhỏ mẫu để bỏ phần nứt hoặc chuyển phôi sang làm món khác nhỏ hơn. Khi đặt chạm riêng, hãy thoả thuận trước cách xử lý tình huống này và phần công đã bỏ ra.
Có thể chạm tỳ hưu từ viên đá mình có sẵn không?
Được nếu khối đá đủ lớn, không nứt nhiều và thợ nhận loại đá đó. Thợ sẽ xem phôi trước và báo liệu có đủ để chạm dáng bạn muốn không. Đá quá giòn hay quá nhỏ có thể chỉ hợp với dáng tỳ hưu đơn giản.
Vì sao lỗ xỏ tỳ hưu đá hay bị mẻ miệng?
Khi mũi khoan xuyên ra mặt bên kia, đá mất chỗ đỡ và dễ vỡ thành mảnh nhỏ quanh miệng lỗ. Thợ kỹ khoan từ hai phía gặp nhau ở giữa hoặc lót đỡ phía sau. Miệng lỗ mẻ không chỉ xấu mà còn cứa đứt dây xâu.
Chạm tỳ hưu bằng ngà hay sừng thú hoang có được không?
Không. Ngà voi, sừng tê giác, đồi mồi và các bộ phận động vật hoang dã thuộc diện bảo vệ; mua, bán, đặt chạm đều vi phạm luật bảo vệ động vật hoang dã. Bạn nên chọn ngọc, đá, gỗ hợp pháp hoặc sừng trâu có nguồn gốc rõ ràng.