Tỳ hưu sừng trâu thật được chạm từ chất sừng, một loại keratin xếp thành nhiều lớp mỏng; soi mép mỏng dưới đèn thấy ánh nâu hổ phách, nhìn kỹ bề mặt thấy những sợi vân song song, còn nhựa đúc giả sừng thì đặc đều, không lớp, hay có đường khuôn. Sừng là vật liệu ấm tay, nhẹ, bóng đẹp, nhưng sợ nóng, sợ khô và sợ ngâm nước lâu.
Bài này nói riêng về tỳ hưu đeo làm từ sừng trâu, sừng bò nuôi, là phụ phẩm hợp pháp của ngành chăn nuôi. Bạn sẽ biết sừng được làm thành món nhỏ ra sao, phân biệt với nhựa giả sừng thế nào mà không phải đốt hay làm hỏng món, và chăm sóc để món không cong vênh, không tách lớp. Sừng của động vật hoang dã như tê giác hay các loài linh dương là chuyện khác hẳn: không mua, và có bài riêng giải thích lý do.
Sừng trâu là gì và vì sao làm được đồ đeo
Sừng trâu, sừng bò có hai phần: lõi xương bên trong gắn với hộp sọ, và lớp vỏ sừng bên ngoài làm từ keratin, cùng nhóm chất với móng tay, tóc. Đồ mỹ nghệ dùng lớp vỏ ấy. Keratin trong sừng xếp thành nhiều lớp mỏng chồng lên nhau theo chiều mọc của sừng, giống như những tờ giấy ép chặt; đó là lý do sừng vừa dai, vừa có vân sợi rất riêng.
Sừng có một đặc tính mà thợ khai thác từ lâu: khi được làm nóng vừa phải, nó mềm ra, uốn hoặc ép phẳng được; nguội đi thì giữ nguyên hình mới. Nhờ vậy, từ một chiếc sừng cong, thợ có thể ép thành tấm, cắt khối rồi chạm. Với món nhỏ như tỳ hưu, thợ hay chọn phần đặc gần chóp sừng, nơi các lớp dày và chắc nhất, để chạm những chi tiết như sừng, chân, đuôi.
Ở Việt Nam, nghề làm đồ sừng có từ lâu ở vài làng ven đô và rải rác nhiều nơi, làm lược, trâm, hộp, đồ trang trí; tỳ hưu sừng là món mới hơn, theo nhu cầu đồ đeo vài chục năm gần đây. Sừng trâu nước ta phần nhiều màu đen hoặc nâu đen có vệt xám, vệt trắng ngà; sừng bò thường sáng hơn, có khi trong và nhiều vệt vàng.
Sừng thật và nhựa giả sừng: so bằng mắt và tay
Các phép so dưới đây không làm hỏng món. Nhựa đúc giả sừng ngày càng khéo, nên hãy xem nhiều dấu hiệu cùng lúc.
| Điểm so | Sừng thật | Nhựa giả sừng |
|---|---|---|
| Mép mỏng soi đèn | Ánh nâu hổ phách hoặc vàng đục, đậm nhạt theo lớp | Đen đặc hoặc ánh màu đều, không có lớp |
| Vân bề mặt dưới kính lúp | Sợi vân mảnh song song, đôi chỗ lượn theo dáng sừng | Không có vân, hoặc vân in lặp lại giống nhau |
| Vệt màu | Vệt xám, trắng ngà loang tự nhiên, mỗi món một kiểu | Vệt giống nhau giữa nhiều món, đường viền vệt sắc |
| Dấu gia công | Vết dao, vết mài, chi tiết mỗi con khác | Đường ráp khuôn, chi tiết tròn đều, có thể có bọt khí nhỏ |
| Cảm giác cầm | Ấm, hơi dẻo, bóng dịu khi đánh bóng | Có thể nhẹ hơn hoặc nặng hơn, bóng kiểu nhựa |
| Khi chà nhẹ ở chỗ khuất rồi ngửi | Thoảng mùi như tóc, móng khi mài | Mùi nhựa hoặc không mùi |
Phép thử bằng kim nóng hay hơ lửa hay được nhắc trên mạng; với món đeo nhỏ, nó để lại vết cháy vĩnh viễn và không cần thiết khi các dấu hiệu trên đã rõ. Nếu vẫn không chắc, hỏi người bán chính sách đổi trả và nhờ người làm nghề sừng xem giúp.
Những điểm yếu riêng của tỳ hưu sừng
Sợ nóng. Chính đặc tính giúp thợ uốn sừng cũng làm món đeo dễ cong vênh khi gặp nhiệt: để trên taplô ô tô ngày nắng, ngâm nước nóng, đặt gần bếp. Món cong rồi rất khó đưa về dáng cũ.
Sợ khô. Sừng khô lâu ngày trở nên giòn, các lớp keratin bắt đầu tách ra ở mép, thành vết nứt chạy dọc hoặc bong vảy mỏng. Phòng máy lạnh khô và nắng gắt đẩy nhanh quá trình này.
Sợ ngâm nước. Sừng hút nước, nở ra, khi khô co lại không đều. Đeo đi bơi, tắm hằng ngày lâu dần làm bề mặt mờ, các lớp lỏng ra. Nước nóng còn tệ hơn nước lạnh vì cộng thêm tác động của nhiệt, nên tắm nước nóng khi đang đeo là thói quen nên bỏ.
Dễ trầy hơn đá, kim loại. Sừng mềm hơn nhiều so với đá và kim loại. Đặt chung với chìa khoá, đồ kim loại sắc cạnh là có vết xước sau vài ngày.
Có thể bị côn trùng hại. Keratin là thức ăn của một số loài côn trùng nhỏ. Món sừng cất lâu ở chỗ ẩm, tối, ít đụng tới đôi khi bị ăn lỗ chỗ. Cất chỗ khô thoáng và lấy ra kiểm định kỳ là đủ phòng.
Chăm tỳ hưu sừng để món giữ bóng, không tách lớp
Sừng không cần chăm cầu kỳ, nhưng cần đều tay. Lịch dưới đây hợp với món đeo hằng ngày.
- Sau mỗi ngày đeo, lau món bằng khăn mềm khô để lấy mồ hôi và dầu da.
- Mỗi tuần, nếu món đeo nhiều, lau bằng khăn hơi ẩm vắt thật kiệt, lau khô ngay, để thoáng một lúc.
- Khoảng một hai tháng một lần, hoặc khi thấy bề mặt khô bạc, thoa một lớp dầu thật mỏng không mùi, nhiều thợ dùng dầu khoáng hoặc dầu dừa tinh luyện, để vài phút rồi lau sạch phần thừa.
- Đánh bóng nhẹ bằng khăn cotton sạch; không dùng xi đánh giày hay chất đánh bóng kim loại.
- Cất trong túi vải hoặc hộp có lót, tránh nắng, tránh nhiệt, không cất trong xe.
- Kiểm sừng, chân, lỗ xỏ định kỳ; thấy vết tách lớp ở mép thì ngưng đeo, nhờ thợ xem.
Dầu là để bù ẩm cho bề mặt, không phải để ngâm. Thoa quá nhiều làm món nhờn, bám bụi và để lại vệt trên áo. Với món có chi tiết vảy sâu, dùng tăm bông để thoa dầu và lau phần thừa trong khe.
Tỳ hưu sừng nhuộm, sừng ép và sừng ghép
Không phải mọi món sừng thật đều nguyên khối mộc. Sừng bò sáng màu đôi khi được nhuộm đen để giống sừng trâu, hoặc nhuộm màu khác cho đẹp mắt. Sừng nhuộm vẫn là sừng thật, chỉ cần được nói rõ; dấu hiệu là màu đều bất thường, không có vệt loang, và chỗ mài sâu hay trong lỗ xỏ lộ màu sáng hơn.
Một số món được làm từ sừng đã ép phẳng thành tấm rồi ghép nhiều lớp để đủ dày chạm tỳ hưu. Nhìn nghiêng sườn có thể thấy đường ghép mảnh chạy song song. Món ghép không xấu, nhưng đường ghép là chỗ yếu nhất khi gặp nóng hay khô; món nguyên khối thường chắc hơn.
Cũng có hàng bột sừng trộn keo đúc khuôn. Loại này có thành phần sừng thật nhưng tính chất gần với nhựa hơn: không có vân lớp, chi tiết đều, có đường khuôn. Người bán tử tế sẽ gọi đúng tên; nếu không, những dấu hiệu ở bảng trên giúp bạn hỏi lại.
Ba kiểu này khác nhau về độ bền nhiều hơn về vẻ ngoài. Sừng nguyên khối mộc chịu được nhiều năm đeo nếu tránh nóng và khô; sừng ghép lớp cần thêm cẩn thận ở đường ghép; bột sừng đúc thì ít tách lớp nhưng cũng không lên màu bóng đẹp theo thời gian như sừng nguyên khối. Biết món mình đang đeo thuộc kiểu nào, bạn sẽ biết nên chăm đến đâu và nên kỳ vọng gì ở nó sau vài năm.
Mua tỳ hưu sừng: câu hỏi nên đặt và dấu tay nghề nên xem
Tỳ hưu sừng có mặt ở chợ du lịch, cửa hàng mỹ nghệ, sàn bán hàng online với chất lượng rất chênh nhau. Danh sách dưới đây giúp bạn lọc nhanh trong vài phút:
- Hỏi thẳng: sừng trâu hay sừng bò, nguyên khối hay ghép lớp, có nhuộm không, có phải bột sừng đúc không.
- Hỏi món được chạm tay, chạm máy hay đúc; sừng chạm máy vẫn có vân lớp, chỉ khác ở dấu dao.
- Soi sừng và chân của tỳ hưu: chỗ mảnh có chạy dọc theo vân lớp hay cắt ngang qua; cắt ngang thì dễ tách.
- Soi lỗ xỏ: lỗ khoan thẳng, mép trơn, không có vết nứt nhỏ toả ra từ miệng lỗ.
- Xem bề mặt dưới đèn: bóng đều, không còn vết nhám, không có vết cháy xém do đánh bóng quá nóng.
- Hỏi cách chăm mà người bán khuyên; người làm sừng thật thường dặn tránh nóng, tránh ngâm nước, thoa dầu mỏng.
- Xin ảnh mép mỏng soi đèn nếu mua online, và hỏi chính sách đổi trả.
Một dấu hiệu đáng tin là người bán tự nói ra nhược điểm của sừng mà không đợi bạn hỏi. Người chỉ khen "sừng thật trăm phần trăm, đeo mãi không hỏng" là người chưa từng thấy món sừng bị bỏ quên trên taplô ô tô một buổi trưa hè.
Với tỳ hưu sừng mua làm quà, hãy kèm theo vài dòng hướng dẫn chăm sóc viết tay. Người nhận ít khi biết sừng sợ nóng, và một tờ giấy nhỏ có thể cứu món quà khỏi lần đầu bị để quên trong xe.
Đeo tỳ hưu sừng: ai hợp, lúc nào nên tháo
Sừng nhẹ, ấm, ít gây lạnh da như kim loại, nên hợp với người không quen đeo đồ nặng hay người bị dị ứng kim loại. Màu đen nâu của sừng trâu dễ phối với trang phục công sở. Nếu chọn mặt dây, chú ý dây và móc: móc kim loại có niken có thể gây kích ứng ở người nhạy cảm dù bản thân sừng không gây.
Tháo món ra khi tắm, bơi, rửa bát, xông hơi, tập thể thao ra nhiều mồ hôi, hoặc khi làm việc gần bếp nóng. Không để món trên xe ô tô đỗ ngoài nắng. Đi máy bay hay đến vùng lạnh khô thì giữ món trong túi vải, vì thay đổi nhiệt ẩm đột ngột làm sừng dễ tách lớp.
Có người đeo tỳ hưu sừng vì tin vào ý nghĩa may mắn của tỳ hưu, có người đeo vì thích chất liệu tự nhiên. Ý nghĩa may mắn là quan niệm dân gian, không có bằng chứng; còn chất liệu thì bạn tự cảm nhận được mỗi ngày. Chăm đúng cách, một con tỳ hưu sừng có thể đeo nhiều năm và lên màu bóng đẹp hơn lúc mới mua.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu sừng trâu thật có bị cong không?
Có thể, nếu gặp nhiệt cao như để trong ô tô nắng, ngâm nước nóng hay đặt gần bếp. Sừng mềm ra khi nóng và giữ dáng mới khi nguội. Món đeo bình thường ở nhiệt độ cơ thể không cong; chỉ cần tránh các nguồn nhiệt mạnh.
Sừng trâu có hợp pháp để làm trang sức không?
Sừng trâu, sừng bò nuôi là phụ phẩm của chăn nuôi, được dùng làm đồ mỹ nghệ hợp pháp từ lâu. Khác hẳn với sừng tê giác hay sừng các loài hoang dã được bảo vệ, những thứ tuyệt đối không nên mua vì vi phạm luật bảo vệ động vật hoang dã.
Làm sao biết tỳ hưu sừng có bị nhuộm không?
Sừng nhuộm thường có màu đều bất thường, không có vệt xám trắng loang tự nhiên, và chỗ mài sâu hay thành lỗ xỏ lộ màu sáng hơn bề mặt. Lau bằng khăn ẩm đôi khi để lại chút màu. Nhuộm không làm sừng thành giả, nhưng người bán nên nói rõ.
Tỳ hưu sừng bị tách lớp ở mép có sửa được không?
Vết tách nhẹ có thể được thợ làm đồ sừng dán lại và đánh bóng, nhất là khi phát hiện sớm. Tách sâu dọc thân thì khó sửa đẹp. Khi thấy dấu hiệu tách lớp, ngưng đeo, tránh để món khô thêm và mang tới thợ càng sớm càng tốt.
Có nên thoa dầu ô liu cho tỳ hưu sừng không?
Nhiều người dùng, nhưng dầu ăn nói chung có thể bị ôi theo thời gian, để lại mùi và vệt bám bụi. Dầu khoáng không mùi hoặc dầu dừa tinh luyện là lựa chọn phổ biến hơn trong giới làm đồ sừng. Dù dùng loại nào, thoa thật mỏng và lau sạch phần thừa.
Người dị ứng kim loại đeo tỳ hưu sừng được không?
Bản thân sừng không chứa kim loại nên thường không gây dị ứng kiểu niken. Cần chú ý các phụ kiện đi kèm như móc, khoen, dây chuyền kim loại. Chọn dây vải, dây da hoặc phụ kiện bằng thép không gỉ loại dùng cho trang sức, hoặc bạc 925, nếu da nhạy cảm.