Trên một con tỳ hưu đá, dấu hiệu rõ nhất của nhuộm màu là màu dồn đậm vào kẽ chạm, đường nứt và quanh miệng lỗ xỏ, trong khi chỗ nhô cao được đánh bóng lại nhạt hơn. Lớp nhựa hay sáp phủ thì lộ ra ở ánh: mềm, hơi nhựa, và mòn trước ở những điểm va chạm. Hai cách xử lý này rất phổ biến với đá chạm giá phải chăng, và tự chúng không phải gian lận nếu được nói rõ.
Bài này dành cho người đang cầm một con tỳ hưu mã não đỏ rực, thạch anh xanh tươi, đá trắng xanh vân đẹp, và muốn biết màu ấy có phải tự nhiên không. Bài nói cách làm của từng kiểu xử lý, chỗ cần soi trên món chạm, phép thử nào chấp nhận được, và món đã xử lý bền đến đâu khi đeo hằng ngày.
Vì sao đá chạm tỳ hưu hay được nhuộm
Nhiều loại đá dùng để chạm có cấu trúc rỗng li ti. Mã não là thạch anh vi tinh xếp thành sợi, giữa các sợi có khe siêu nhỏ hút được dung dịch. Thạch anh hạt mịn, howlite, magnesite, một số đá vôi cũng thấm màu tốt. Người làm hàng tận dụng tính chất đó để biến đá xám nhạt, trắng đục thành đỏ, lam, lục, đen tuyền, những màu bán chạy hơn.
Nhuộm đá không phải chuyện mới. Nghề nhuộm và nung mã não đã có từ rất lâu trên thế giới, và nhiều màu mã não quen thuộc ngày nay, như đen tuyền hoặc lam tươi, gần như luôn là màu xử lý. Với tỳ hưu, nhuộm còn có thêm lý do: một con thú chạm đỏ rực hay xanh ngọc nổi bật trên vòng hạt hơn nhiều so với cùng con đó màu xám.
Cái khó với người mua là món chạm che giấu dấu hiệu tốt hơn hạt tròn. Trên hạt tròn, màu dồn vào lỗ xỏ hay đường nứt khá dễ thấy. Trên con tỳ hưu có hàng chục kẽ, mắt người quen nhìn bóng khối dễ coi màu đậm trong kẽ là "bóng đổ" chứ không nghĩ đến màu nhuộm. Vì vậy cần biết nhìn đúng chỗ.
Màu dồn vào kẽ chạm: dấu hiệu riêng của món chạm
Khi đá được ngâm trong dung dịch màu, màu thấm đều vào bề mặt và các khe. Sau đó thợ đánh bóng: những chỗ nhô cao như lưng, đầu, sừng bị mài đi một lớp mỏng, màu nhạt lại; còn đáy kẽ chân, kẽ bờm, khe dưới cằm thì không được mài tới, giữ nguyên lớp màu đậm. Kết quả là con tỳ hưu có màu đậm nhạt theo đúng hình chạm, như một bức tranh tô bóng.
Để thấy rõ, rọi đèn pin từ phía sau hoặc đưa con tỳ hưu lên trước khung cửa sáng. Ở đá màu tự nhiên, màu phân bố theo vân của khối đá, thường không liên quan gì đến đường chạm; một dải đỏ có thể cắt ngang qua cả kẽ lẫn chỗ nhô. Ở đá nhuộm, màu "đi theo" nét chạm: kẽ nào cũng sẫm, mặt nào cũng nhạt, như vẽ.
Một dấu hiệu bổ trợ là các vết nứt chân chim. Đá tự nhiên có nứt mảnh thì nứt thường không màu hoặc màu giống thân đá. Đá nhuộm có nứt thì nứt hiện lên thành đường mảnh sẫm màu như mạch máu, vì dung dịch chui vào đó nhiều nhất. Nhìn bằng kính lúp ở chỗ sáng, đường này khá dễ nhận.
Các kiểu xử lý hay gặp trên tỳ hưu đá
Mỗi kiểu xử lý để lại một loại dấu vết. Bảng dưới gom những kiểu phổ biến trên đồ chạm cỡ nhỏ và độ bền khi đeo.
| Kiểu xử lý | Làm thế nào | Dấu hiệu trên con tỳ hưu | Khi đeo hằng ngày |
|---|---|---|---|
| Nhuộm màu | Ngâm đá trong dung dịch màu, có khi kết hợp nhiệt | Màu đậm trong kẽ, nứt sẫm màu, màu quá tươi và đều | Có thể phai dần ở chỗ chạm da, gặp mồ hôi, nước nóng |
| Nung nhiệt | Nung để đổi hoặc làm đậm màu sẵn có | Khó thấy bằng mắt; mã não đỏ cam, mắt hổ đỏ hay qua nung | Màu thường bền, ít thay đổi |
| Tẩm nhựa | Đẩy nhựa vào khe để lấp nứt, tăng độ trong, giữ đá khỏi vỡ | Ánh hơi nhựa, khe chứa nhựa có thể thấy bọt khí nhỏ | Sợ nhiệt cao, dung môi; lâu năm có thể ngả vàng |
| Phủ nhựa hoặc sơn bóng | Quét một lớp màng trong lên mặt sau khi chạm | Ánh mềm đều mọi phía, lớp bóng dày ở đáy kẽ, mòn ở mũi và sừng | Lớp phủ bong, xước dần, lộ mặt đá mờ bên dưới |
| Phủ sáp | Hơ ấm rồi thoa sáp để mặt bóng và kín khe | Ánh dịu, sờ hơi trơn; thường được chấp nhận rộng rãi | Sáp mất dần, có thể đánh lại |
Phủ sáp nhẹ trên đá chạm là thông lệ lâu đời và ít ai coi là che giấu. Tẩm nhựa và nhuộm thì nên được nói rõ, vì chúng ảnh hưởng tới độ bền lẫn giá trị.
Những màu đá chạm tỳ hưu thường là màu đã xử lý
Danh sách dưới đây dựa trên những gì sách đá quý phổ thông mô tả về các loại đá chạm thông dụng. Nó không có nghĩa mọi món màu đó đều đã xử lý, chỉ là xác suất cao đến mức bạn nên hỏi trước khi tin chữ "tự nhiên".
- Mã não đen tuyền, đồng màu từ trong ra ngoài: phần lớn là mã não xám được xử lý cho đen; mã não đen tự nhiên đều tăm tắp rất hiếm.
- Mã não lam tươi, lục tươi, tím, hồng đậm: các màu này hầu như luôn là nhuộm.
- Đá trắng có vân xám chuyển sang lam ngọc hoặc đỏ san hô: nhiều khả năng là howlite hoặc magnesite nhuộm để giả đá khác.
- Thạch anh hạt mịn xanh lục tươi, đỏ tươi, vàng chanh: thường là thạch anh nhuộm, hay mang tên "ngọc" kèm tên một quốc gia.
- Mắt hổ đỏ, mắt hổ màu mật ong đậm: mắt hổ vàng nâu nung lên có thể ngả đỏ; dải sáng vẫn còn nhưng màu là màu nung.
- Đá xanh ngọc rực, đều khắp, không chút vân: có thể là đá nhuộm, đá ép hoặc thuỷ tinh, cần nhìn thêm dấu hiệu.
Nếu con tỳ hưu bạn thích rơi vào một trong các dòng trên, cũng không cần bỏ qua. Chỉ cần hỏi rõ, nhận câu trả lời "đã xử lý" một cách bình thản, và trả giá theo vật liệu thực.
Lỗ xỏ: nơi màu thật lộ ra
Miệng lỗ là mặt cắt mới. Nếu con tỳ hưu được nhuộm sau khi đã khoan lỗ, màu thấm dọc thành lỗ, nhìn vào thấy đậm. Nếu được nhuộm trước rồi mới khoan, thành lỗ có thể lộ màu gốc nhạt hơn hẳn mặt ngoài, như cắt một quả táo đã nhúng màu.
Vòng màu quanh miệng lỗ. Ở nhiều món nhuộm, quanh miệng lỗ có một quầng màu sẫm hơn phần thân, do dung dịch đọng lại ở đó lâu nhất. Với đá màu tự nhiên, miệng lỗ không có lý do gì để đậm hơn chỗ khác.
Nhìn xuyên lỗ. Đặt mắt nhìn dọc lỗ xỏ hướng ra chỗ sáng. Với đá xuyên sáng như mã não, thạch anh, bạn thấy màu thực của lõi khối đá. Lõi trắng xám mà vỏ đỏ rực là tín hiệu rõ của nhuộm bề mặt.
Dây chun đổi màu. Một số món nhuộm lâu ngày nhả màu sang dây chun trắng hoặc trong. Nếu bạn thay dây cho chiếc vòng cũ và thấy đoạn dây trong lỗ tỳ hưu bị nhuộm hồng hay xanh, đó là dấu hiệu khá chắc chắn.
Mép lỗ mẻ là cửa sổ nhỏ. Con tỳ hưu bị mẻ một chút ở miệng lỗ hay ở mút sừng vô tình cho bạn thấy mặt gãy mới. Nếu mặt gãy nhạt màu hẳn so với lớp ngoài, màu có lẽ chỉ nằm ở một lớp mỏng. Đừng tự làm mẻ để thử; chỉ tận dụng khi vết mẻ đã có sẵn.
Thử bằng bông và cồn: chỉ làm khi được phép
Phép lau cồn là cách thử ít phá hoại nhất với đá nhuộm, nhưng vẫn có rủi ro với món tẩm nhựa hay phủ bóng. Chỉ làm trên món đã mua hoặc khi người bán đồng ý.
- Chọn chỗ khuất: mặt bụng, đáy chân, hoặc sát miệng lỗ xỏ.
- Thấm một đầu tăm bông bằng cồn y tế, không dùng axeton hay xăng thơm.
- Lăn nhẹ đầu bông lên chỗ đã chọn trong vài giây, không chà mạnh.
- Nhìn đầu bông dưới ánh sáng trắng. Bông ngả màu là dấu hiệu nhuộm; bông trắng nguyên chưa chứng minh được là màu tự nhiên, vì nhiều màu nhuộm bền với cồn.
- Lau lại chỗ thử bằng khăn ẩm, để khô. Nếu mặt đá mờ đi hay dính tay, có thể món đó có lớp phủ; dừng thử ngay.
Không nên thử trên các món nghi tẩm nhựa hoặc phủ bóng bằng dung môi mạnh hơn cồn, cũng không ngâm cả con tỳ hưu vào cồn, vì lớp nhựa có thể đục đi và không trở lại như cũ.
Vì kết quả âm tính không chứng minh gì, phép thử này chủ yếu giúp xác nhận nghi ngờ. Muốn chắc về màu tự nhiên của một món có giá trị, cần phòng giám định soi phổ hấp thụ hoặc quan sát dưới kính hiển vi.
Đá nhuộm đúng tên và chuyện độ bền khi đeo
Con tỳ hưu mã não đen, mã não lam, thạch anh nhuộm xanh có thể là món đẹp, bền vừa phải, giá phải chăng. Nó không làm ai thiệt nếu người bán ghi "đá nhuộm" hoặc "đá đã xử lý màu". Điều cần tránh là trả tiền cho cụm "màu tự nhiên" khi thực tế không phải vậy, và bị bất ngờ khi màu phai sau vài mùa hè.
Muốn món đã nhuộm giữ màu lâu, hãy tránh để nó ngâm mồ hôi khi tập thể thao, không đeo khi tắm nước nóng hay xông hơi, tránh nước hoa và kem dưỡng bám vào kẽ, không phơi nắng trưa lâu ngày. Món phủ nhựa thì tránh cọ xát với hạt kim loại hay đồng hồ, vì lớp phủ xước rồi sẽ bong theo mảng.
Nhiều người còn hỏi đá nhuộm có "mất tác dụng" so với đá màu tự nhiên không. Quan niệm gắn màu đá với may mắn là văn hoá dân gian, không có bằng chứng, nên câu hỏi đó không có lời đáp theo nghĩa khoa học. Câu hỏi có lời đáp là: món này làm từ gì, xử lý thế nào, và bạn có trả đúng giá cho nó không.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu mã não đỏ rực có phải lúc nào cũng nhuộm không?
Không phải lúc nào. Mã não đỏ cam có thể là màu tự nhiên do oxit sắt, có thể đã nung để đậm màu, có thể nhuộm. Màu đỏ tươi đều khắp, dồn vào kẽ chạm và nứt thì nghiêng về nhuộm; màu có vân, chuyển tông tự nhiên thì nghiêng về tự nhiên hoặc nung.
Đá nhuộm có hại cho da không?
Phần lớn người đeo không gặp vấn đề gì. Một số ít có thể kích ứng với chất màu nhả ra khi gặp mồ hôi. Nếu thấy vết đỏ, ngứa đúng chỗ tiếp xúc với con tỳ hưu, nên tháo ra, rửa sạch da và hỏi bác sĩ da liễu nếu tình trạng không giảm.
Có cách nào làm màu nhuộm bền hơn không?
Không có cách tại nhà làm màu thấm sâu thêm. Điều làm được là giảm tác nhân làm phai: mồ hôi, nước nóng, hoá chất, nắng gắt. Cất món trong túi vải khi không đeo và lau khô sau khi đổ mồ hôi giúp màu giữ lâu hơn đáng kể.
Lớp phủ bóng bong ra có đánh bóng lại được không?
Thợ có thể bóc phần phủ còn lại, đánh bóng mặt đá rồi phủ sáp hoặc phủ lại. Kết quả phụ thuộc vào đá bên dưới: nếu đá vốn mờ và có lỗ rỗng, sau khi bỏ lớp phủ nó có thể trông kém hấp dẫn hơn lúc mua.
Giấy giám định có ghi chuyện nhuộm không?
Giấy của phòng giám định có uy tín thường có dòng về xử lý, ví dụ ghi đá đã nhuộm, đã tẩm, hoặc không phát hiện xử lý. Nếu giấy chỉ ghi tên khoáng vật mà bỏ trống hoàn toàn phần xử lý, hãy hỏi lại đơn vị cấp xem họ có kiểm mục đó không.
Mua tỳ hưu đá nhuộm có phải bị lừa không?
Không, nếu người bán nói rõ và giá tương xứng. Đá nhuộm là vật liệu trang sức hợp lệ được bán khắp nơi. Chỉ là giao dịch thiếu sòng phẳng khi người bán giấu việc nhuộm hoặc khẳng định màu tự nhiên để bán giá cao hơn.