"Tắm" tỳ hưu (ngâm hay rửa trong nước sạch, nước mưa, nước muối, rượu), "cho tỳ hưu ăn" (đặt cạnh tiền, cho ngậm tiền) và "phơi trăng" (đặt dưới ánh trăng rằm) là ba lời truyền phổ biến quanh việc giữ tỳ hưu "có linh". Đó là quan niệm, không có bằng chứng. Phơi trăng và cho ăn gần như vô hại; riêng "tắm" thì nhiều cách làm có thể làm hỏng món đồ thật, tuỳ chất liệu.
Bài này kể ba lời truyền như văn hoá, rồi đặt từng cách làm cạnh chất liệu cụ thể: vàng, bạc, đồng, hợp kim mạ, ngọc, đá, đá nhuộm, trầm, gỗ, sừng, nhựa. Mục đích là để người tin giữ được nghi thức mà không làm hỏng món đồ, còn người không tin biết lời dặn nào nên bỏ qua. Cách làm sạch tỳ hưu theo kiểu bảo dưỡng trang sức thông thường được viết kỹ ở danh mục giữ gìn của trang.
Ba lời truyền và ý nghĩa người ta gán cho chúng
Lời truyền "tắm tỳ hưu" dựa trên ý tỳ hưu ưa sạch và món đồ đeo lâu thì "nhiễm" những thứ không tốt từ môi trường. Tắm định kỳ, nhất là sau khi đi đám, đi viện hay bị người khác chạm, được coi là cách "làm mới". Nước được chọn tuỳ người: nước sạch, nước mưa, nước giếng, nước pha muối, có người dùng rượu trắng.
Lời truyền "cho tỳ hưu ăn" nối thẳng với truyện tỳ hưu ăn vàng không thải. Nếu tỳ hưu sống nhờ của quý, thì người đeo thỉnh thoảng đặt nó cạnh tiền, cạnh vàng, hoặc cho ngậm một đồng xu, như cách "nuôi" nó. Với tượng để bàn, người ta đặt đĩa tiền trước miệng; với đồ đeo, người ta đặt vòng lên ví hay lên xấp tiền qua đêm.
Lời truyền "phơi trăng" mượn từ trào lưu đá năng lượng: đêm rằm đặt món đồ dưới ánh trăng để "nạp" lại. Có người phơi cả nắng sớm. Lời truyền này lan mạnh cùng mốt vòng đá, rồi áp sang tỳ hưu đá, tỳ hưu ngọc.
Cả ba lời truyền đều không có bằng chứng về tác dụng. Chúng có giá trị như những nghi thức nhỏ giúp người đeo chăm chút món đồ của mình. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nghi thức đụng tới chất liệu, và đó là phần bài này đi sâu.
Chất liệu nào chịu được nghi thức nào
Bảng dưới đặt từng nhóm chất liệu cạnh các cách "tắm", "cho ăn", "phơi" hay gặp. Đây là hướng dẫn chung; món có gắn đá, có lớp phủ, có keo dán cần cẩn thận hơn.
| Chất liệu | Rửa nước sạch rồi lau khô | Ngâm nước muối, rượu | Phơi nắng lâu |
|---|---|---|---|
| Vàng 24K | Được | Không cần; muối, rượu không có lợi gì | Không ảnh hưởng vàng |
| Vàng 18K, 14K, 10K | Được | Không nên; muối, clo hại hợp kim, nhất là vàng tuổi thấp | Không ảnh hưởng kim loại |
| Bạc 925, bạc ta | Được, lau thật khô | Không nên; muối và hoá chất làm xỉn đen nhanh | Không ảnh hưởng nhiều |
| Bạc xi, hợp kim mạ | Rửa nhanh, lau nhẹ | Không; lõi gỉ, lớp mạ bong | Ít ảnh hưởng |
| Ngọc phỉ thuý tự nhiên, nephrite | Được | Không cần; tránh rượu với ngọc đã xử lý | Tránh nóng đột ngột |
| Thạch anh, obsidian, mắt hổ | Được | Muối không cần; ngâm lâu làm bẩn lỗ xỏ | Thạch anh tím, thạch anh hồng có thể nhạt màu |
| Mã não nhuộm, đá nhuộm, đá phủ nhựa | Rửa nhanh nước lạnh | Không; có thể phai màu, bong lớp phủ | Không nên; màu nhuộm có thể nhạt |
| Trầm hương, gỗ | Không ngâm; chỉ lau khăn khô | Không; nở, nứt, mất mùi | Không; khô dầu, nứt |
| Sừng, nhựa, resin | Lau ẩm rồi lau khô | Không; sừng cong, resin mờ | Không; cong vênh, ố vàng |
Nhìn bảng, cách "tắm" an toàn nhất cho hầu hết chất liệu là nhanh, nước sạch, lau khô ngay. Ngâm qua đêm, dùng muối, dùng rượu đều không có lợi về chất liệu và có hại với nhiều món.
Cho tỳ hưu ăn: vô hại nhưng có vài điều nhỏ
Đặt vòng lên ví, lên tiền. Việc này không hại món đồ. Chỉ lưu ý tỳ hưu có sừng nhọn có thể làm xước da ví, và vòng hạt đặt trên mặt phẳng cứng dễ lăn rơi. Đặt trong một khay có lót vải là gọn nhất.
Cho ngậm đồng xu, tiền vàng nhỏ. Một số món tỳ hưu có miệng ngậm đồng tiền sẵn, là chi tiết đúc liền. Nhét thêm vật vào miệng tỳ hưu chạm mỏng có thể làm gãy răng, nứt hàm, nhất là với đá và ngọc. Nếu thích ý nghĩa ngậm tiền, chọn mẫu có sẵn chi tiết đó.
Đặt cạnh vàng thật. Tỳ hưu bạc đặt sát vàng không sao, nhưng kim loại cọ nhau sẽ xước. Đá cứng như thạch anh cọ lên vàng làm vàng xước, còn vàng thì không làm xước được thạch anh. Nên có túi vải riêng cho từng món.
Đặt lên đĩa gạo, đĩa muối. Một số nơi đặt tượng tỳ hưu lên đĩa gạo, muối. Với đồ đeo, đặt bạc lên muối dễ xỉn, đặt trầm lên gạo dễ ẩm mốc nếu để lâu ở nơi nồm.
Ý nghĩa thực tế. Nghi thức cho ăn tạo một chỗ cố định để cất món đồ mỗi tối. Có chỗ cố định thì ít thất lạc, ít rơi. Đó là phần lợi rất đời thường của một lời truyền vốn thuộc tín ngưỡng.
Phơi trăng, phơi nắng: phần nào an toàn
Ánh trăng là ánh sáng mặt trời phản chiếu, yếu hơn rất nhiều. Đặt món đồ dưới ánh trăng không làm thay đổi chất liệu nào. Điều cần để ý chỉ là chỗ đặt: bậu cửa sổ, ban công, sân thượng. Sương đêm đọng trên trầm, gỗ, bạc có thể gây ẩm, xỉn; gió có thể làm rơi; người ngoài có thể lấy mất. Đặt trong nhà, cạnh cửa sổ khép, là đủ cho người muốn giữ nghi thức.
Phơi nắng thì khác. Ánh nắng trực tiếp nhiều giờ có thể làm nhạt màu một số đá như thạch anh tím, thạch anh hồng, và làm phai màu đá nhuộm. Trầm, gỗ, sừng mất ẩm nhanh dưới nắng, dễ nứt chân chim. Nhựa, resin có thể ố vàng và giòn đi. Vì vậy nếu nghe lời dặn "phơi nắng sớm cho tỳ hưu", hãy giới hạn ở vài phút ánh sáng dịu, hoặc thay bằng phơi trăng.
Một số người kết hợp phơi trăng với việc đặt tỳ hưu lên cụm thạch anh. Việc này vô hại nếu đặt nhẹ nhàng, nhưng tỳ hưu vàng, bạc mềm đặt lên đá cứng có cạnh sắc thì xước. Lót khăn mỏng giữa hai thứ là đủ.
Ví dụ giả định: một người phơi vòng mã não nhuộm đỏ chặn tỳ hưu trên ban công mỗi buổi sáng suốt mùa hè ở Khánh Hòa. Cuối mùa, các hạt đã nhạt màu không đều, hạt ở mặt trên nhạt hơn hạt ở mặt dưới. Màu nhuộm phai vì nắng, không phải vì tỳ hưu "mất linh".
Nếu bạn muốn giữ nghi thức "tắm" mà không làm hỏng món đồ
Các bước dưới đây áp cho phần lớn tỳ hưu kim loại, ngọc và đá tự nhiên không nhuộm. Với trầm, gỗ, sừng, đá nhuộm, bỏ bước nước và chỉ lau khăn khô.
- Kiểm chất liệu: hỏi lại hoá đơn, giấy giám định, hoặc hỏi người bán. Không chắc thì coi như món đồ nhạy cảm.
- Chọn nước sạch ở nhiệt độ phòng, không dùng nước nóng, không pha muối, không pha rượu, không dùng nước tẩy.
- Nhúng hoặc rửa nhanh trong vài giây, dùng ngón tay hoặc bàn chải lông thật mềm lau nhẹ khe chạm.
- Lau khô ngay bằng khăn cotton mềm, thấm kỹ quanh lỗ xỏ và khe sâu, vì nước đọng làm mục dây và xỉn kim loại.
- Để khô hẳn trong bóng râm thoáng gió trước khi cất hoặc đeo lại; với vòng dây chun, đặt nằm, không treo.
- Nếu muốn có phần nghi thức, bạn có thể đặt món đồ đã khô lên khay sạch trên ban thờ hoặc cạnh cửa sổ trong đêm rằm.
Cách làm này giữ được ý nghĩa "làm mới" mà người tin mong, đồng thời là một lần vệ sinh nhẹ có ích cho món đồ.
Phần dễ hỏng nhất khi tắm: dây, keo, chấu và lỗ xỏ
Nhiều người chỉ nghĩ tới chất liệu của con tỳ hưu mà quên phần đi kèm. Một chiếc vòng hạt chặn tỳ hưu có dây chun hoặc dây dù; một mặt dây có thể có mắt đá gắn keo; một chiếc nhẫn có thể có đá chấu ở hai bên. Những phần này thường hỏng trước con tỳ hưu khi gặp nước.
Dây chun ngâm nước lâu thì giãn và mục nhanh hơn, nhất là nước có muối hoặc xà phòng. Dây tơ, dây dù bện hút nước, khô chậm, có thể ẩm mốc ở chỗ nút buộc. Nếu muốn rửa vòng hạt, rửa nhanh rồi đặt nằm trên khăn cho khô, đừng treo vì trọng lượng hạt ướt kéo giãn dây.
Mắt tỳ hưu bằng đá màu, hạt châu gắn trên lưng hay trong miệng đôi khi được giữ bằng keo. Nước nóng, rượu, dung môi làm keo yếu đi và đá rơi lúc nào không hay. Đá gắn chấu thì chịu nước tốt hơn, nhưng cặn xà phòng đọng sau chấu làm đá mờ.
Lỗ xỏ là chỗ nước đọng lâu nhất. Với đá có lỗ xỏ nhỏ, nước kéo bụi bẩn vào trong lỗ rồi khô lại thành vệt ố ở mép lỗ. Thấm kỹ bằng góc khăn hoặc để món đồ nghiêng cho nước chảy hết là cách đơn giản để tránh vệt này.
Khi lời dặn đến từ người bán: hỏi lại trước khi làm
Nhiều lời dặn "tắm" tỳ hưu bằng nước muối, rượu, nước gạo đến từ người bán hoặc từ các video trên mạng. Người dặn có khi không biết rõ chất liệu món đồ bạn đang đeo, hoặc chỉ nhắc lại lời dặn chung cho mọi loại. Trước khi làm, hãy hỏi lại: món này chất liệu gì, có nhuộm, có phủ, có keo dán không, ngâm như vậy có sao không.
Người bán hiểu nghề sẽ trả lời theo chất liệu; nếu câu trả lời là "loại nào cũng ngâm được" thì bạn nên dè dặt. Với món giá trị, hỏi thêm ý kiến tiệm kim hoàn hoặc người làm đá trước khi làm theo bất kỳ nghi thức nào có nước, có hoá chất.
Nếu món đồ đã hỏng vì làm theo lời dặn, như đá phai màu, bạc đen, trầm nứt, hãy chụp ảnh lại, giữ hoá đơn và trao đổi với người bán. Đây là hư hỏng do chất liệu, có thể xử lý một phần: bạc đánh sáng lại được, trầm nứt nhỏ có thể giữ ổn định, đá phai màu thì khó lấy lại.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm tỳ hưu bạc trong nước muối có làm sạch không?
Không nên. Muối và các hợp chất trong nước làm bạc xỉn nhanh hơn, nhất là khi ngâm lâu và không lau khô. Rửa nhanh nước sạch, lau khô, rồi đánh bằng khăn chuyên dụng cho bạc là cách an toàn hơn.
Tỳ hưu trầm hương có tắm được không?
Không nên ngâm hay rửa nước. Trầm và gỗ hút nước, nở ra rồi co lại khi khô, dễ nứt và mất mùi. Lau bằng khăn mềm khô, cất nơi khô thoáng là đủ. Nếu bạn muốn giữ nghi thức, chỉ cần đặt món đồ lên khay sạch.
Phơi trăng có làm tỳ hưu đổi màu không?
Ánh trăng không làm đổi màu chất liệu nào. Điều cần để ý là sương đêm, gió và chỗ đặt an toàn. Phơi nắng trực tiếp lâu mới có thể làm nhạt màu một số đá và đá nhuộm.
Cho tỳ hưu ngậm đồng xu có hại không?
Với món tỳ hưu không có sẵn chi tiết ngậm tiền, nhét vật vào miệng có thể làm gãy răng, nứt hàm, nhất là với đá, ngọc. Nếu thích ý nghĩa này, chọn mẫu đã đúc sẵn đồng tiền trong miệng.
Bao lâu thì nên làm sạch tỳ hưu một lần?
Không có quy định theo lời truyền. Về bảo dưỡng, lau khô mỗi lần tháo ra và làm sạch nhẹ khi thấy bụi bám khe chạm là đủ. Món đeo thường xuyên khi ra mồ hôi nhiều nên lau thường hơn.
Rửa tỳ hưu bằng rượu trắng có diệt khuẩn và tốt cho món đồ không?
Rượu không làm món đồ tốt hơn. Rượu có thể làm khô, nứt trầm và gỗ, làm mờ lớp phủ trên đá đã xử lý và làm hỏng keo dán. Với vàng, bạc, ngọc tự nhiên, rửa nước sạch và lau khô là đủ.